Poolwervel is verstoord: nu is de atmosfeer eronder aan zet

Foto boven: Winterwonderland in het Deelerwoud - Reinout van den Born

De uitzonderlijk vroege verstoring van de poolwervel, waarover we al meerdere keren schreven, is een feit. Hoog boven het noordpoolgebied is de gebruikelijke westenwind omgekeerd. De vraag is nu wat de atmosfeer eronder ermee gaat doen. Daarbij kijken meteorologen ook naar de bergen van Azië en buien boven de Indische Oceaan.

Het klinkt als een vreemde combinatie. Wat hebben de Himalaya en tropische onweersbuien te maken met de vraag of het bij ons later deze maand of in december winter kan worden? Toch zijn die gebieden via de grote luchtstromingen op aarde met elkaar verbonden. Een verandering op de ene plek kan zo duizenden kilometers verderop gevolgen hebben.

Winterwonderland in het Deelerwoud - Reinout van den Born

Dat maakt de komende weken interessant. De verstoring boven het poolgebied staat namelijk niet op zichzelf. Ook lager in de atmosfeer zijn processen gaande die de verdeling van hoge- en lagedrukgebieden kunnen veranderen. Of die veranderingen voor Nederland uiteindelijk gunstig uitpakken voor winterweer, moet nog blijken.

Advertentie

Boven is de wind gedraaid

Eerst nog even terug naar de poolwervel. In het winterhalfjaar waait op ongeveer 30 kilometer hoogte rond het noordpoolgebied normaal een sterke westenwind. De grote temperatuurverschillen tussen het koude poolgebied (waar de zon onder is) en de warmere gebieden eromheen houden die luchtstroming in stand.

Grote golven vanuit de lagere atmosfeer kunnen deze westenwind afremmen. Daarbij kan de temperatuur hoog boven het poolgebied in korte tijd sterk stijgen. Als de westenwind op 60 graden noorderbreedte en op ongeveer 30 kilometer hoogte gemiddeld naar oost draait, spreken we van een major SSW. Die grens is nu bereikt, uitzonderlijk vroeg in het seizoen.

Hiermee is echter nog niet bepaald hoe het weer bij ons de komende weken precies verdergaat. De omkering vond plaats ver boven de luchtlaag waarin bij ons het dagelijkse weer ontstaat. Soms werkt zo’n verstoring in de weken daarna duidelijk naar beneden door. In andere gevallen blijft de invloed beperkt. Ook het tempo waarin de poolwervel zich herstelt, speelt mee.

De bergen doen mee

Intussen gebeurt ook boven Azië iets wat aandacht verdient. Daar kunnen luchtdrukverschillen aan weerszijden van de grote bergmassieven de luchtstroming een zet geven.

Advertentie

Bergen staan weliswaar stil, maar oefenen via die drukverschillen krachten op de atmosfeer uit. Zo kan draaiimpuls worden uitgewisseld tussen de vaste aarde en de lucht eromheen. De westelijke luchtstroming kan daardoor sterker worden. In de meteorologie wordt dit met ingewikkelde termen beschreven, maar het zichtbare gevolg is overzichtelijker: de straalstroom boven de Stille Oceaan kan sterker worden en verder naar het oosten gaan doorlopen.

Die straalstroom is een band met hoge windsnelheden op vele kilometers hoogte. Hij helpt bij het sturen van depressies en vormt ook een route waarlangs grote golven in de atmosfeer zich kunnen verplaatsen.

Onderzoek laat zien dat veranderingen rond de Aziatische bergen met zo’n uitbreiding van de straalstroom kunnen samenhangen. Vervolgens kunnen de gevolgen zich verder stroomafwaarts laten voelen, eerst boven Noord-Amerika en later mogelijk ook boven de Atlantische Oceaan.

Golven die verder reizen

Je kunt de luchtstroming op onze breedten als een brede rivier zien die om het noordelijk halfrond stroomt. Die rivier loopt niet overal recht naar het oosten, maar maakt grote bochten. In die bochten liggen de ruggen van hogedruk en de uitlopers van lagedruk die we op weerkaarten terugzien.

Als de stroming boven de Stille Oceaan verandert, kunnen ook de bochten verderop in de straalstroom veranderen. Soms worden ze groter. Soms kantelen ze zo sterk dat een hogedrukgebied zich van de doorgaande stroming losmaakt en langere tijd op ongeveer dezelfde plek blijft liggen. Dan kan een zogenoemde blokkade ontstaan.

Voor ons maakt de plek van zo’n blokkade veel uit. Een hogedrukgebied boven Scandinavië kan een oostelijke stroming op gang brengen. Ligt de hoge druk meer richting Groenland, dan kan koude lucht via een andere route, in dit geval meer over zee, naar het zuiden komen.

Maar een zet boven Azië vertelt nog niet in detail waar zo’n hogedrukgebied uiteindelijk terechtkomt. Daarvoor zijn onderweg nog veel andere ontwikkelingen van belang.

Ook de tropen sturen bij

Een tweede gebied om in de gaten te houden, ligt boven de Indische Oceaan. Daar bevindt zich een uitgestrekt gebied met extra tropische buien, onderdeel van de zogeheten Madden-Julian Oscillatie, meestal afgekort tot MJO.

De MJO is een langzaam oostwaarts trekkend patroon van actievere en minder actieve buiengebieden. Bij de vorming van de enorme tropische buien komt veel warmte vrij. Daarmee beïnvloeden ze de luchtstromingen op grote hoogte en kunnen ze ook buiten de tropen veranderingen in de luchtstromingen op gang brengen.

De plek waar de actiefste buien liggen, doet er dus toe. Ook de snelheid waarmee het patroon verder trekt en de achtergrond van El Niño spelen mee. De reactie boven de Atlantische Oceaan en Europa kan pas dagen tot weken later zichtbaar worden.

Nog geen routekaart naar winterweer

Het is verleidelijk om al deze ontwikkelingen bij elkaar op te tellen. Een verstoorde poolwervel, een verandering van de straalstroom boven de Stille Oceaan en actieve tropische buien: het lijkt een mooie aanloop naar een geblokkeerd weerpatroon, ook in onze omgeving.

Toch is die optelsom te eenvoudig. De processen beïnvloeden elkaar en hun gevolgen hangen af van het weerpatroon dat er al ligt. Bovendien wijst een actief buiengebied boven de Indische Oceaan niet automatisch op de vorming van een Scandinavisch hogedrukgebied. De algemene relatie tussen de MJO en juist die blokkade is volgens ECMWF betrekkelijk zwak.

Een Scandinavisch hoog dat daarna richting Groenland opschuift, is dan ook een mogelijk scenario om in de berekeningen te volgen. Maar het is nog geen routekaart die al vastligt voor eind november en december.

Waar letten we nu op?

De komende tijd gaat het vooral om de vraag of de verstoring van de poolwervel ook lager in de atmosfeer herkenbaar wordt. Tegelijkertijd volgen meteorologen hoe de straalstroom boven de Stille Oceaan verandert en welke gevolgen daarvan op de Atlantische weerkaarten verschijnen.

Keren hogedrukgebieden ten noorden van ons steeds overtuigender in de berekeningen terug? Krijgen depressies vaker een zuidelijkere route? En komt er een luchtstroming tot stand die werkelijk koude lucht naar onze omgeving kan brengen?

De omkering van de wind hoog boven het noordpoolgebied is een nieuwe stap op weg naar de winter. De komende weken moet blijken of de atmosfeer eronder een patroon ontwikkelt dat de winter ook dichter bij Nederland brengt. Dat weten we nu nog niet. Maar er is genoeg om in de gaten te houden. En dat zullen we op deze plaats zeker blijven doen.