Het regent geregeld, maar droogte is nog steeds niet voorbij

Foto boven: Regen - Francien Tax

Twintig millimeter regen is twintig liter water op iedere vierkante meter. Of die regen nu in juli of in november valt, lijkt op het eerste gezicht niet van belang. Maar in werkelijkheid maakt dat heel veel uit.

Want wat er na de regen met het water gebeurt, kan enorm verschillen. Een volle regenmeter laat zien hoeveel water er uit de lucht is gevallen, maar vertelt niet hoeveel daarvan uiteindelijk voor de bodem, het grondwater en de volgende zomer overblijft.

Als het heeft geregend, kun je snel een eerste balans opmaken. Je hoeft alleen maar even naar de regenmeter te kijken, het getal af te lezen en daarna weet je hoeveel de tuin erbij heeft gekregen. Tien millimeter, twintig misschien; na een paar natte dagen kan dat behoorlijk oplopen.

Advertentie

De bestrating glimt, er staan plassen en op bospaden blijft modder aan je schoenen hangen. Nu het buiten weer nat is, ben je gauw geneigd te denken dat ook de droogte van de laatste tijd tot het verleden behoort. Toch kunnen een nat landschap en een tekort aan water onder de grond prima en ook lange tijd naast elkaar bestaan. Ook in de herfst en de winter.

Dezelfde regen, een andere rekening

Stel dat er in juli twintig millimeter regen valt. Na een droge periode zijn planten dan volop bezig water uit de bodem te halen. Als de zon terugkomt, gaat ook de verdamping weer verder. Een deel van de regen verdampt rechtstreeks vanaf natte bladeren en de grond. Een ander deel wordt door wortels opgenomen en daarna via de bladeren aan de lucht teruggegeven.

Regen kan de tuin in de zomer zichtbaar laten opknappen. Het gras wordt groener, slap hangende bladeren komen weer overeind. In de voorbije zomer hebben we dat meerdere keren gezien. Maar daarmee is niet gezegd dat ook de diepere watervoorraad wordt aangevuld. Veel water keert door verdamping al vanuit de bovenste bodemlagen terug naar de atmosfeer. Zonder de kans te hebben gekregen om naar diepere bodemlagen weg te zakken.

In november werkt het anders

In november ziet dat er anders uit. De dagen zijn kort, de zon staat laag en de meeste planten groeien veel minder hard. Loofbomen verliezen hun bladeren en hun waterverbruik neemt sterk af. Nog steeds verdampt er water, maar veel minder dan in het zomerhalfjaar.

Advertentie

Van dezelfde twintig millimeter kan in herfst en winter daardoor een groter deel in de bodem terechtkomen, om vervolgens verder naar beneden te zakken dan in de zomer. En dat maakt herfst en winter zo belangrijk voor de aanvulling van onze watervoorraden. Gemiddeld valt er dan, soms veel, meer neerslag dan er door verdamping verloren gaat.

De bodem heeft nog een rekening openstaan

Tijdens het groeiseizoen ontstaat in Nederland doorgaans een neerslagtekort: er kan meer water verdampen dan er aan regen voor terugkomt. Planten, bomen en andere begroeiing zijn daarbij grootverbruikers van de voorraad die eerder in de bodem is opgebouwd. Zodra de herfstregens komen, heeft de grond eerst vaak nog iets in te halen.

Water dat naar binnen trekt, wordt onderweg deels vastgehouden. Rond bodemdeeltjes en in kleine poriën wordt de vochtvoorraad aangevuld. Dat water is belangrijk voor wortels en bodemleven, maar heeft het grondwater nog niet bereikt.

Hoe snel het water door de grond beweegt, verschilt per bodem. De diepte van het grondwater speelt daarbij mee. Onder een hooggelegen zandgebied kan de weg veel langer zijn dan in een laaggelegen polder. Dit verklaart waarom regen niet overal meteen een stijgende grondwaterstand oplevert. Ook Waterschap Vallei en Veluwe wijst erop dat de bodem onderweg eerst water vasthoudt. Wat boven valt, komt niet onmiddellijk beneden aan.

Een plas zegt weinig over wat eronder zit

Een plas op een pad lijkt misschien het bewijs dat de grond inmiddels verzadigd is. Maar ook een verdichte bovenlaag kan ervoor zorgen dat water moeilijk wegzakt. Andersom kan regen op een zandige bodem snel uit het zicht verdwijnen. Je ziet er geen plassen, nauwelijks modder en na een paar uur lijkt het alweer behoorlijk droog. Toch kan onderin de grondwatervoorraad worden aangevuld.

Juist open zandgebieden kunnen relatief veel regenwater aan het grondwater doorgeven. Er is weinig begroeiing die water opneemt en verdampt. Zodra het bovenste laagje zand is uitgedroogd, neemt ook de rechtstreekse verdamping sterk af.

Niet alleen hoeveel, ook hoe het valt

Zelfs binnen hetzelfde seizoen kunnen twee dagen met twintig millimeter regen heel anders uitpakken. Valt die hoeveelheid in een korte, felle bui, dan kan de regen sneller vallen dan de bodem water kan opnemen. Een deel stroomt dan over het oppervlak weg.

Valt dezelfde hoeveelheid verspreid over vele uren, dan krijgt de grond meer tijd om het water op te nemen. Zeker na droogte kan dat gunstig zijn. Maar ook rustige regen kan uiteindelijk tot afstroming leiden, bijvoorbeeld als de bodem al erg nat is.

Herstel heeft verschillende snelheden

Daar komt bij dat niet alle onderdelen van het landschap tegelijk reageren.

Gras kan na regen snel weer groen worden en de bovenste bodemlaag wordt natter. Ook kan een ondiepe poel zich in korte tijd weer vullen. Dieper grondwater reageert op veel plaatsen echter trager. Een beek die daarvan afhankelijk is, kan daardoor achterblijven bij wat je op grond van de regen zou verwachten.

Bij grote rivieren speelt bovendien de neerslag ver buiten Nederland mee. Een natte week bij ons maakt een tekort aan water in het stroomgebied van de Rijn niet zomaar goed.

Er is dan ook niet één moment waarop je kunt zeggen dat alle droogte voorbij is. De tuin kan zijn opgeknapt terwijl de grondwatervoorraad nog achterloopt. Deltares benadrukt dat juist die aanvulling meer tijd kost dan het zichtbare herstel van het groen. En dat is precies wat nu aan de hand is. Aan het aardoppervlak mag het er dan zo uitzien alsof de droogte voorbij is, wat dieper in de grond zijn de tekorten nog steeds groot. En daarom is veel extra regen nodig.

November bouwt aan de volgende zomer

De regen van november heeft daarmee een betekenis die je niet altijd meteen ziet. Een deel verdwijnt in de bodem, wordt daar opgeslagen of is onderweg naar het grondwater. Ondertussen stroomt ook water via sloten, beken en rivieren weg.

Voor de voorraad waarmee we straks het voorjaar ingaan, telt daarom niet alleen hoeveel regen er valt, maar ook hoeveel we daarvan kunnen vasthouden en hoeveel er in de maanden daarna weer verdwijnt.

Het maakt een grijze regendag niet meteen aantrekkelijker. Maar onder het natte gras en de glimmende bospaden kan wel degelijk iets belangrijks gebeuren. De regenmeter laat ons zien wat november aan regen brengt. Dieper in de bodem wordt bepaald hoeveel van dat regenwater de nieuwe zomer haalt. En zeker de komende maanden komt het er echt op aan.