Wanneer waren de Nederlandse winters het koudst?

Foto boven: Winterlandschap met ijsvermaak (tijdens de Kleine IJstijd) - Hendrik Avercamp (in Rijksmuseum).

Bevroren vaarten, schaatsers op het ijs en besneeuwde dorpen. Bij de Kleine IJstijd, die in onze omgeving grofweg van 1430 tot halverwege de negentiende eeuw duurde, denken we al snel aan de winterlandschappen van oude meesters. Maar wanneer was het in Nederland eigenlijk het koudst? Een reconstructie van het klimaat in de Lage Landen wijst naar een periode van honderd jaar rond 1600. En ook toen vroor het lang niet iedere winter dat het kraakte.

Gisteren schreven we op deze site over de middeleeuwse warme periode. In een reconstructie van het klimaat in de Lage Landen kwam de dertiende eeuw voor de zomers verrassend hoog uit. Maar je kunt die geschiedenis ook van de andere kant bekijken. Wanneer zaten onze voorouders het vaakst in de kou?

Winterlandschap met ijsvermaak (tijdens de Kleine IJstijd) - Hendrik Avercamp (in Rijksmuseum).

Dezelfde reconstructie geeft ook daarop een antwoord. De koudste honderdjarige periode lag rond 1600, zowel in de winter als in de zomer. Daarmee komen we ongeveer tussen 1550 en 1650 uit, midden in de periode die we de Kleine IJstijd noemen. Het gaat om een gereconstrueerde ontwikkeling, met onzekerheden, en niet om een ranglijst op basis van moderne thermometerwaarnemingen.

Advertentie

Kouder dan de schilderijen doen vermoeden?

Bij de Kleine IJstijd verschijnt haast vanzelf een schilderij voor je ogen. Met daarop mensen op het ijs, een koek-en-zopietent en een paard met een slee. Het zijn beelden die zich stevig in ons collectieve geheugen hebben genesteld.

Maar een winterlandschap vertelt vooral hoe een schilder de winter verbeeldde. Hoe vaak zulke omstandigheden voorkwamen, moet uit veel meer bronnen blijken.

Historisch onderzoek van Jan Buisman, in samenwerking met KNMI-onderzoeker Aryan van Engelen, plaatst een bijzonder koude fase in het laatste kwart van de zestiende eeuw. Volgens een KNMI-bespreking van dat onderzoek was de gemiddelde jaartemperatuur in die vijfentwintig jaar waarschijnlijk de laagste van het afgelopen millennium. Ook het eerste kwart van de zeventiende eeuw was nog koud. Daarna volgde herstel.

Dat laatste is misschien wel de grootste verrassing. In de winters van de zeventiende eeuw, waaraan we zoveel beroemde wintertaferelen danken, was het dus bepaald geen ononderbroken vrieskist.

Advertentie

Ook in de Kleine IJstijd werd het zomer

De naam van de periode helpt daarbij niet. ‘Kleine IJstijd’ klinkt alsof Nederland eeuwenlang onder sneeuw en ijs lag. Alsof iedere winter streng was en iedere zomer mislukte.

In werkelijkheid wisselden koude en minder koude perioden elkaar af. Het KNMI noemt bijvoorbeeld 1636 en 1637: beide jaren hadden in West-Europa zachte winters en warme zomers. Zulke jaren passen dus óók binnen de Kleine IJstijd.

Een klimaatgemiddelde beschrijft de marges waarbinnen het weer zich afspeelt. Het schrijft niet voor hoe ieder afzonderlijk seizoen verloopt. Ook in een relatief koud klimaat kunnen zachte winters voorkomen, net zoals een opwarmend klimaat nog steeds ruimte laat voor winterkou.

Het weer bepaalde het dagelijks leven

Voor mensen die toen leefden, was de winter veel meer dan een temperatuur of een mooi landschap. Kou bepaalde hoe gemakkelijk je kon reizen, of goederen hun bestemming bereikten en hoeveel brandstof een huishouden nodig had. Om over de beschikbaarheid van voedsel nog maar te zwijgen. Een mislukte oogst kon immense problemen veroorzaken.

Juist zulke gevolgen komen terug in historische bronnen. Buisman verzamelde berichten uit onder meer dagboeken, brieven en andere archiefstukken. Ze vertellen over problemen bij het reizen, schaarste aan levensmiddelen en brandstof, en de invloed van het weer op het bestaan van gewone mensen.

Daarmee krijgen oude winters een menselijk gezicht. Wat voor de een ijsvermaak betekende, kon voor een ander betekenen dat werk of inkomsten wegvielen.

Die bronnen helpen onderzoekers ook om het klimaat te reconstrueren. Berichten over rivierijs, oogsten en weersomstandigheden worden naast elkaar gelegd. Eén spectaculaire beschrijving maakt nog geen koude eeuw. Het patroon in vele onafhankelijke aanwijzingen is belangrijker.

Waardoor koelde het af?

Ook de verklaring vraagt om meer dan één oorzaak. Een belangrijke bijdrage aan langdurige koude perioden kwam van grote vulkaanuitbarstingen. Zodra zwavelrijke gassen hoog in de atmosfeer terechtkomen, kunnen daar kleine deeltjes ontstaan die zonlicht terugkaatsen. Het aardoppervlak ontvangt dan tijdelijk minder energie.

Eén uitbarsting beïnvloedt het klimaat doorgaans enkele jaren. Maar uitbarstingen die elkaar relatief snel opvolgen, kunnen een langere koudeperiode helpen aanhouden. Klimaatreconstructies laten zulke perioden met geclusterde uitbarstingen zien.

Daarmee is nog niet iedere koude Nederlandse winter verklaard. Voor onze wintertemperatuur maakt de luchtstroming enorm veel uit. Komt de lucht van de zachte oceaan of uit het koude binnenland van Europa?

Onderzoek naar vulkaanuitbarstingen en het klimaat van de Lage Landen laat dat verschil mooi zien. De zomers worden na grote uitbarstingen doorgaans koeler. Het wintersignaal is veel wisselender: er komen zowel zachte als koude reacties voor. Een vulkaanuitbarsting betekent dus niet automatisch dat Nederland een strenge winter krijgt.

Geen wereldwijde winter op hetzelfde moment

Net als bij de middeleeuwse warmte moeten we bovendien oppassen om de Nederlandse geschiedenis op de hele aarde te projecteren.

De koude fasen van de Kleine IJstijd vielen niet overal precies samen. Onderzoek naar de afgelopen tweeduizend jaar laat zien dat zulke vroegere klimaatperioden geografisch verschillend verliepen. De naam is bruikbaar, zolang we er geen wereldwijd gelijklopende koudeperiode van maken.

Zelfs binnen Nederland vertelt één seizoen niet het complete verhaal. Daarom is het zo waardevol dat historische reconstructies de winters en zomers afzonderlijk bekijken.

Het ijs vertelt maar een deel

De koudste honderdjarige periode rond 1600 was dus een werkelijk onderdeel van onze klimaatgeschiedenis. Maar wie alleen naar de strengste winters kijkt, mist de zachte onderbrekingen. En wie alleen de winterlandschappen ziet, mist de zomers en het dagelijks leven eromheen.

Daarmee lijkt de les op die van de middeleeuwse warmte. Een klimaatperiode krijgt pas betekenis als je vraagt waar, wanneer en in welk seizoen de verandering optrad.

De schaatsers op de schilderijen laten zien hoe aantrekkelijk een winterdag kon zijn. De archieven vertellen hoeveel moeite het soms kostte om zo’n winter door te komen.