Positieve IOD wijst nu al richting een zachte winter

Foto boven: De IOD wordt de komende maanden als sterk positief ingeschat. Dat heeft waarschijnlijk gevolgen voor onze winter - ECMWF

Zodra zich een krachtige El Niño ontwikkelt, is de belangstelling daarvoor enorm. Wereldwijd verschijnen verwachtingen over de gevolgen voor het weer, ook in Europa. Voor de korte termijn, maar ook gedurende de komende wintermaanden.

Toch biedt de El Niño wat dit betreft voor onze omgeving misschien niet eens de meeste houvast. Voor West-Europa blijken de ontwikkelingen in een ander oceaangebied vaak van veel groter belang te zijn. En dan hebben we het over de Indische Oceaan. Daar volgen meteorologen de Indian Ocean Dipole (IOD), een index die het temperatuurverschil beschrijft tussen het westelijke en oostelijke deel van de tropische Indische Oceaan.

De IOD wordt de komende maanden als sterk positief ingeschat. Dat heeft waarschijnlijk gevolgen voor onze winter - ECMWF

Opvallend is dat een sterk positieve IOD bij ons vaak voorafgaat aan winters waarin een krachtige westcirculatie het weerbeeld boven de Atlantische Oceaan domineert. Het zijn de winters met depressietreinen, veel wind, regelmatig regen en temperaturen die duidelijk boven normaal uitkomen. Is dit toeval? Waarschijnlijk niet. Verschillende onderzoeken wijzen erop dat hier een fysisch verband achter zit.

Advertentie

De motor van de atmosfeer

Om te begrijpen waarom de IOD zo belangrijk kan zijn, moeten we eerst naar de tropen. Daar is het niet de temperatuur van de lucht die de atmosfeer aandrijft, maar die van het zeewater. Warm water zorgt voor zware buien, enorme hoeveelheden opstijgende lucht en de vorming van uitgestrekte onweerscomplexen. Tijdens de condensatie van waterdamp komt daarbij gigantisch veel warmte vrij. Die warmte vormt de brandstof voor de wereldwijde luchtcirculatie.

Verandert de temperatuur van het zeewater, dan verschuift ook de plek waar die warmte aan de atmosfeer wordt afgegeven. Tijdens een positieve fase van de IOD gebeurt precies dat. Het westelijke deel van de Indische Oceaan wordt dan warmer dan normaal, terwijl het water rond Indonesië juist relatief koel is. De zwaarste regen- en onweersgebieden verplaatsen zich daardoor richting Oost-Afrika, terwijl de buivorming boven Indonesië juist afneemt.

Een rimpeling door de hele atmosfeer

Dit lijkt op het eerste gezicht slechts een lokale verandering, maar uiteindelijk reageert de atmosfeer er wereldwijd op. Waar de tropische buien van positie veranderen, verschuift ook de verdeling van stijgende en dalende lucht. Daarbij ontstaan grote atmosferische golven, de zogenoemde Rossbygolven, die zich via de straalstroom over duizenden kilometers kunnen voortplanten.

Die golven beïnvloeden vervolgens de ligging van hoge- en lagedrukgebieden boven Europa en de Atlantische Oceaan. Meteorologen spreken hierbij van een teleconnectie: een verstoring van het weer in de tropen die het weer op andere plaatsen op aarde beïnvloedt.

Advertentie

Waarom het oostelijke Middellandse Zeegebied uitdroogt

Een recente studie laat zien dat een positieve IOD de kans op winterdroogte in het oostelijke Middellandse Zeegebied vergroot. Dat gebeurt doordat zich daar vaker een hogedrukgebied ontwikkelt. Storingen moeten daardoor hun koers verleggen en de gebruikelijke winterregens blijven uit.

Interessant is dat hiermee voor het eerst ook het fysische verband zichtbaar wordt tussen de invloed van de IOD op het weer in het oostelijke deel van het Middellandse Zeegebied en de zachte, door westcirculaties gedomineerde winters die wij in Noordwest-Europa zo vaak na een sterk positieve IOD zien.

Voor landen als Griekenland, Cyprus, Turkije, Syrië, Libanon en Israël heeft de hogedruk in de winter grote gevolgen. Juist de regen in de wintermaanden vult daar normaal gesproken de stuwmeren en grondwatervoorraden aan.

De onderzoekers wijzen erop dat een betere kennis van de IOD overheden, waterbeheerders en de landbouw kan helpen zich eerder op droge winters voor te bereiden. Dat wordt steeds belangrijker nu klimaatverandering de druk op de beschikbare watervoorraden verder vergroot.

En precies daar ligt ook de link met onze winter

De atmosferische golf, die boven het oostelijke deel van de Middellandse Zee tijdens de wintermaanden een hogedrukgebied veroorzaakt, beïnvloedt ook de drukverdeling boven de Atlantische Oceaan. Daardoor ontstaat in de winter vaker een patroon dat hoort bij een positieve fase van de Noord-Atlantische Oscillatie (NAO).

Het drukverschil tussen het Azorenhogedrukgebied en de IJslanddepressie wordt dan groter, de straalstroom krachtiger en de straalstroom krijgt bovendien een relatief noordelijke positie.

Een uitbraak van koude lucht vanuit het poolgebied veroorzaakte de afgelopen winter nog een lange sneeuwperiode in Nederland - Reinout van den Born

Bekende gevolgen

Voor ons deel van Europa heeft dat bekende gevolgen. Lagedrukgebieden van de oceaan komen vrijwel onafgebroken onze kant op en voeren zachte lucht aan. Storingen volgen elkaar in hoog tempo op en de kans op uitbraken van koude lucht vanuit het poolgebied wordt een stuk kleiner. Wie de winters bekijkt, die door een sterk positieve IOD werden voorafgegaan, ziet dit patroon vaak terug. Een zachte, natte en windrijke winter wordt dan duidelijk waarschijnlijker.

Het betekent overigens niet dat een zachte winter daarmee ook al vaststaat. De poolwervel, de stratosfeer, de sneeuwbedekking in Eurazië en interne schommelingen van de atmosfeer kunnen het beeld nog altijd veranderen. Maar voor liefhebbers van winterweer is de uitgangspositie met een sterk positieve IOD wel degelijk minder gunstig.

Het is ook precies de reden waarom de IOD in mijn winterverwachtingen een belangrijke plaats inneemt. Veel atmosferische processen die onze winter bepalen, worden pas laat in de herfst of zelfs tijdens de winter zichtbaar. De ontwikkeling van de IOD is vaak al maanden eerder te volgen en vormt daardoor één van de eerste aanwijzingen dat de atmosfeer in de maanden daarna mogelijk een voorkeur voor een bepaald winterpatroon ontwikkelt.

Kijken we in Europa misschien te veel naar El Niño?

Dus, ja. El Niño is zonder twijfel één van de belangrijkste klimaatverschijnselen op aarde. De invloed ervan op het weer in Noord- en Zuid-Amerika, Australië en delen van Azië is groot en goed gedocumenteerd. Voor Europa zijn de verbanden echter minder sterk. De invloed van El Niño moet via verschillende atmosferische schakels onze omgeving bereiken en wordt onderweg vaak afgezwakt of zelfs ‘overschreven’ door andere processen.

De IOD lijkt voor onze regio regelmatig een duidelijker signaal af te geven. Niet omdat zij per se sterker is dan El Niño, maar wel omdat zij dichter bij Europa ligt. Bovendien brengt de verschuiving van de tropische warmtebron boven de Indische Oceaan een golfpatroon op gang dat rechtstreeks in de Atlantische circulatie lijkt door te werken.

Een interessante graadmeter

Bij het maken van seizoensverwachtingen blijft voorzichtigheid geboden. Geen enkele index kan maanden vooruit precies voorzien hoe een winter zal verlopen. Maar sommige signalen vergroten de kans op een bepaald weertype wel degelijk.

Voor mij hoort een sterk positieve IOD duidelijk in die categorie. Het is één van de eerste parameters die ik bekijk als ik aan een winterverwachting begin. Niet omdat het verloop van de winter daarmee al vastligt, maar wel omdat een positieve IOD voor onze omgeving een duidelijke aanwijzing vormt dat de atmosfeer in de winter voor een westcirculatie kan kiezen.