‘Koude blob’ oceaan direct gevolg van afname kracht AMOC

Foto boven: Het noordelijke deel van de AMOC - R. Curry

Een groot gebied met kouder dan normaal zeewater, dat zich op de centrale delen van de noordelijke Atlantische Oceaan heeft gevormd, lijkt een direct gevolg van de afname in kracht van de AMOC. Nieuw onderzoek laat dat nu zien.

Terwijl vrijwel alle oceanen als gevolg van klimaatverandering opwarmen, bevindt zich ten zuiden van Groenland een hardnekkige zone waar het zeewater juist kouder is geworden. Klimaatwetenschappers noemen dit gebied de ‘North Atlantic Cold Blob’, de koude vlek op de noordelijke Atlantische Oceaan. Op wereldkaarten van de watertemperatuur springt hij eruit als een blauwgrijze plek in een verder rood geworden oceaan.

Het noordelijke deel van de AMOC - R. Curry

Jarenlang werd gedacht dat dit gebied met relatief koud zeewater misschien een tijdelijk verschijnsel was. Een gevolg van schommelingen in weerpatronen, een regionale afwijking. Maar inmiddels groeit het bewijs dat hier iets fundamentelers aan de hand is: een verzwakking van de grote oceaancirculatie van de Atlantische Oceaan – de AMOC.

Advertentie

Een oceaanmotor die warmte vervoert

Zeestromingen in de Atlantische Oceaan werken als een enorme transportband van warmte. Warm, zout water stroomt vanuit de tropen noordwaarts, onder meer via de Golfstroom. Onderweg geeft dat water warmte af aan de atmosfeer. Dat is één van de redenen waarom West-Europa veel zachter is dan andere gebieden op dezelfde breedtegraad. Zonder die warmte-aanvoer zou Nederland een heel ander klimaat hebben.

Maar in het hoge noorden gebeurt iets cruciaals. Daar koelt het inmiddels erg zoute water af, wordt het zwaarder en zakt het uiteindelijk weg naar de diepte. Dat wegzakkende water trekt voortdurend nieuw warm water naar het noorden. Zo blijft de motor draaien.

De totale circulatie, die een groot deel van de wereldzeeën doorkruist, heet de ‘Atlantic Meridional Overturning Circulation’: de AMOC. Alleen lijkt die motor langzamer te gaan draaien.

De koude blob als symptoom

De uitkomsten van een recent onderzoek van de beroemde Duitse klimaatprofessor Stefan Rahmstorf en collega’s versterken een conclusie die in de klimaatwetenschap al jaren voorzichtig rondzingt: de koude vlek is waarschijnlijk niet zomaar een oppervlakkig verschijnsel, maar een dieper signaal van een veranderende oceaandynamiek.

Advertentie

De 'koude blob' op de oceaan, vandaag - Climate Reanalyzer

Hun analyse laat zien dat niet alleen het zeeoppervlak afkoelt, maar dat sprake is van een diepgaande afname van warmte-inhoud in de oceaan zelf. Belangrijk daarbij is dat die afname niet goed verklaard kan worden door simpelweg meer warmteverlies van het water aan de atmosfeer, zoals door andere wetenschappers langere tijd werd gedacht.

In dat geval zouden afwijkingen in het weer de afkoeling veroorzaken, en niet veranderingen in de dynamiek van het oceaanwater zelf.

Veranderingen in warmtetransport in de oceaan zijn de oorzaak

De onderzoekers rond Rahmstorf zien nu juist aanwijzingen dat veranderingen in het warmtetransport binnen de oceaan zélf de hoofdrol spelen. Er bereikt simpelweg minder warmte de subpolaire Atlantische Oceaan, het gebied waar de afkoeling zich afspeelt. Dat wijst rechtstreeks op een verzwakkende AMOC.

Daarmee past de koude vlek in een groter patroon van observaties. Zo is het zeewater in het gebied uitzonderlijk zoet geworden, is de Golfstroom in de afgelopen decennia meetbaar verzwakt, wijzen dichtheidsmetingen van het oceaanwater op een afnemende circulatie en suggereren paleoklimatologische gegevens dat de AMOC mogelijk zwakker is dan ooit in de afgelopen duizend jaar. De puzzelstukjes beginnen in elkaar te vallen.

Waarom zou de AMOC verzwakken?

Door klimaatverandering smelt het ijs van Groenland versneld. Daardoor stroomt meer zoet smeltwater de noordelijke Atlantische Oceaan in. Zoet water is lichter dan zout water en bemoeilijkt het wegzakken van koud oceaanwater – precies het proces dat de motor van de AMOC aandrijft. Daarnaast warmt de oceaan op. Warm water is eveneens lichter.

Het gevolg is dat de ‘zinkmotor’ in het noorden aan kracht verliest. En zodra die motor verzwakt, neemt ook het transport van warmte vanuit het zuiden af. De noordelijke Atlantische Oceaan koelt daardoor relatief af, ondanks de mondiale opwarming. Precies dát lijkt zichtbaar in de vorming van die ‘cold blob’.

Een kantelpunt?

De vraag die al lange tijd als een donkere wolk boven het onderwerp hangt, is: komen we in de buurt van het kantelpunt uit, waarna er voorlopig geen weg meer terug is?

De AMOC kent in theorie een zogenoemd ‘tipping point’: een kantelpunt waarna de circulatie abrupt kan verzwakken of zelfs grotendeels stilvallen. Klimaatmodellen laten zien dat zo’n overgang mogelijk is zodra bepaalde drempels worden overschreden. Hoe dichtbij we zijn, weet niemand precies. Het is onderwerp van intensief onderzoek.

Meer vroege waarschuwingssignalen

Wat wetenschappers de laatste jaren vooral verontrust, is dat steeds meer studies vroege waarschuwingssignalen vinden die passen bij een systeem dat aan stabiliteit verliest. Meer schommelingen in de kracht van de Golfstroom bijvoorbeeld, tragere herstelreacties en een toenemende variabiliteit. Het zijn signalen die in complexe systemen vaak optreden voordat een omslagpunt wordt bereikt.

Dit betekent niet dat de Golfstroom morgen ineens stopt. Hollywoodscenario’s blijven voorlopig sciencefiction. Maar het betekent wel dat een verdere verzwakking van de AMOC in deze eeuw niet langer als onrealistisch wordt gezien. Sterker nog: sommige modellen laten een overschrijding van het kantelpunt rond het midden van deze eeuw zien.

Wat betekent dit voor Nederland?

Nederland ligt op een bijzondere plek op aarde: aan de rand van de Noordzee, onder invloed van de Atlantische Oceaan, precies in de baan van westcirculaties en oceaanwarmte. Wij voelen de adem van de oceaan iedere dag.

Een verzwakkende AMOC betekent voor Nederland waarschijnlijk niet dat we plotseling een ijstijd krijgen. De mondiale opwarming blijft dominant. Ook hier stijgen de temperaturen verder. Maar het klimaatpatroon boven West-Europa kan wél veranderen.

Mogelijke gevolgen:

Veranderende winters De warmte-aanvoer vanuit de Atlantische Oceaan kan afnemen. Daardoor kunnen winters grilliger en op de langste termijn (veel) kouder worden, met grotere contrasten tussen zachte en koude periodes.
Veranderende straalstroom De temperatuurverschillen boven de Atlantische Oceaan beïnvloeden de straalstroom. Een verstoorde straalstroom kan leiden tot langduriger weersituaties: natte perioden, blokkades, hittegolven of juist hardnekkige kou.
Meer extremen Een warmere atmosfeer bevat meer vocht. Nederland krijgt nu al te maken met intensievere buien en extremere neerslag. Een veranderende Atlantische circulatie kan die patronen verder versterken of verschuiven.
Snellere zeespiegelstijging langs delen van de Atlantische kust Een zwakkere oceaancirculatie beïnvloedt ook de verdeling van watermassa’s. Regionale verschillen in zeespiegelstijging kunnen daardoor toenemen.
Ecologische veranderingen De Noordzee is sterk verbonden met Atlantische stromingen. Veranderingen in temperatuur en zoutgehalte beïnvloeden plankton, vismigratie en complete mariene ecosystemen.

Waar staan we nu?

Waarschijnlijk bevinden we ons nu in een overgangsfase. De aarde warmt snel op. De oceanen slaan gigantische hoeveelheden extra warmte op. Tegelijk laat juist de noordelijke Atlantische Oceaan een opvallende afwijking zien, alsof daar een onderdeel van het klimaatsysteem begint tegen te sputteren.

De ‘koude blob’ is daarmee geen losstaand mysterie meer. Steeds meer onderzoek wijst in dezelfde richting: de AMOC verzwakt, is nog niet ingestort, maar waarschijnlijk ook niet meer zo stabiel als vroeger. En dat maakt deze koude plek op de oceaan misschien wel één van de belangrijkste klimaatverhalen van deze tijd.

Niet omdat hij bewijst dat klimaatverandering niet bestaat. Maar juist omdat hij laat zien hoe diep die verandering kan ingrijpen in de motoren van het klimaatsysteem zelf.