Meetstations Belgische en Franse duinpannen ontmanteld

Foto boven: Ecoloog Thomas Rogier van Aquaduin in Vlaanderen vindt in het infiltratiegebied in de duinen een parnassia-plantje - Pieter Bliek

De Belgische en Franse duinpannen van vrieskoujagers Pieter Bliek en de Vlaming Karel Holvoet zijn na twee jaar meten ontmanteld. Vorige week reisde Pieter voor de laatste keer naar Koksijde in Zuidwest-Vlaanderen en Bray-Dunes, in het noordwestelijkste puntje van Frankrijk, om de meetapparatuur te verwijderen.

‘Na acht seizoenen op en neer te hebben gereden, is het welletjes geweest. We hebben voldoende data verzameld om het nachtelijke temperatuurverloop in de duinpannen te analyseren’, aldus het koudeduo. Het onderzoek is daarmee een nieuwe fase ingegaan.

Ecoloog Thomas Rogier van Aquaduin in Vlaanderen vindt in het infiltratiegebied in de duinen een parnassia-plantje - Pieter Bliek

Twee jaar geleden werd de meetapparatuur in de Belgische en Franse duinpannen opgesteld. Karel had eerder al eens weerhutjes in een aantal Belgische duinpannen in Koksijde geplaatst. In de zomer van 2024 besloten de vrieskoujagers de weerhutjes terug te zetten. Vlak over de grens, in de Papegaaiduinen van Bray-Dunes, had Karel bovendien een aantal interessante duinpannen gevonden.

Advertentie

In totaal werd in tien duinpannen gemeten. In Koksijde ging het om zes pannen. Drie daarvan liggen in het gebied van gebiedsbeheerder Aquaduin, op de locaties Aquaduin 1, Aquaduin 2 en Aquaduin 3. Twee andere, Natuur en Bos 1 en Natuur en Bos 2, liggen in het gebied van het Agentschap voor Natuur en Bos. Deze vijf duinpannen liggen in een cluster bij elkaar. De zesde locatie, Hoge Blekker, ligt enkele kilometers zuidelijker, aan de voet van de hoogste duin van België. ‘De vijf duinpannen die bij elkaar liggen, kunnen we daardoor goed met elkaar vergelijken’, vertelt Pieter. ‘De locatie Hoge Blekker ligt wat verder weg. Dit is een brede en open duinpan die bovendien gevoelig is voor windverstoringen.’

Laatst overgebleven stukje authentiek duingebied

Het kustgebied bij Koksijde waar Pieter en Karel twee jaar lang hebben gemeten, is volgens de Vlaamse vrieskoujager het laatst overgebleven authentieke stukje duingebied van Vlaanderen. ‘De rest van de Vlaamse kust is bijna volledig volgebouwd met hotels. Het is één grote boulevard. Jullie Nederlanders boffen maar met al die prachtige duinen.’

Vlak over de grens bij Adinkerke, het meest zuidwestelijke dorp van België, werd in de Papegaaiduinen van Bray-Dunes in vier duinpannen gemeten: Bray-Dunes 1, Bray-Dunes 1.2, Bray-Dunes 2 en Bray-Dunes 3. De locaties vallen onder de Franse gebiedsbeheerder Conservatoire du littoral. ‘Deze duinpannen liggen zo dicht bij de Belgische grens dat je, wanneer je in een duinpan zit, om en om sms-berichten krijgt met “Welkom in België” en “Welkom in Frankrijk”.’

Advertentie

Als de vrieskoujagers naar Bray-Dunes gingen, parkeerden ze hun auto op de parkeerplaats in Adinkerke. Vervolgens staken ze te voet de grens over en liepen de Papegaaiduinen in. ‘De eerste keer dat we daar liepen, werden we omsingeld door tot op de tand bewapende gendarmes met automatische geweren. In deze duinen houden zich veel vluchtelingen schuil die de oversteek naar Engeland wagen’, weet Pieter nog.

Meten tot op vijf minuten

In de meeste duinpannen plaatsten de vrieskoujagers een klein plastic weerhutje aan een paaltje, op tien centimeter hoogte boven het laagste punt. Daarin plaatsten ze een datalogger die iedere vijf minuten de temperatuur mat en de gegevens op een geheugenkaart opsloeg. ‘Zo konden we ruim drie maanden achter elkaar meten. Daarna moesten we weer naar Koksijde en Bray-Dunes om de dataloggers met de laptop uit te lezen en te resetten voor een nieuwe meetserie. Soms moesten ook de batterijtjes worden vervangen.’

Meestal was het Pieter die vanuit Alkmaar de rit naar Zuidwest-Vlaanderen maakte. Een enkele reis kostte hem ongeveer vier uur. Dat deed hij iedere drie tot vier maanden. ‘Ik stond om drie uur ’s ochtends op, zodat ik de file op de ring van Antwerpen voor was. In de ochtend las ik de dataloggers in de Belgische pannen uit. In de middag waren de Franse duinpannen aan de beurt. Daarna reed ik in één ruk terug naar Alkmaar.’

Hoeveel benzine al die ritten uiteindelijk hebben gekost, weet Pieter niet. ‘Met de stijgende brandstofprijzen worden al die ritjes op en neer onbetaalbaar. Ook voor Karel is het vanuit Oost-Vlaanderen, waar hij woont, al gauw drie uur rijden.’ Karel zorgde onderweg bovendien steevast voor een bijzonder attribuut. ‘Hij nam altijd een zak vuurpijlen voor mij mee.’

Verrassende temperatuurverschillen

In twee duinpannen, Natuur en Bos 2 in Koksijde en Bray-Dunes 2, plaatste Karel vanaf het begin van de metingen dataloggers die hun gegevens via internet doorgaven. ‘Zo konden we het nachtelijke temperatuurverloop live volgen’, vertelt de Vlaamse koudejager.

Later werden extra dataloggers geplaatst in Natuur en Bos 1 en Hoge Blekker in Koksijde en in Bray-Dunes 1 en Bray-Dunes 3. Ook daar kon het nachtelijke temperatuurverloop live worden gevolgd.

Vooral de twee duinpannen van Natuur en Bos zijn interessant voor het onderzoek. Ze liggen pal naast elkaar en zijn qua geomorfologie bijna identiek. ‘Juist daardoor kunnen we ze heel goed vergelijken. Bij heldere en windstille nachten is Natuur en Bos 2 standaard 1,6 tot 1,9 graden kouder dan Natuur en Bos 1. Dat heeft, denk ik, vooral te maken met de vegetatie in Natuur en Bos 1, die de warmte vasthoudt. Natuur en Bos 2 heeft een stuk minder vegetatie.’

Ook Bray-Dunes 1 leverde een verrassing op. Deze locatie heeft eigenlijk meer weg van een duinvallei en blijkt bij helder weer soms maar liefst drie graden kouder te zijn dan de omliggende duinpannen. ‘Mogelijk heeft dat met de bodemgesteldheid te maken.’

Laatste meetronde

Vorige week reisde Pieter voor de laatste keer in alle vroegte af naar Koksijde en Bray-Dunes. Als eerste ontmantelde hij de meetlocatie bij Hoge Blekker in natuurgebied De Doornpanne van gebiedsbeheerder Aquaduin.

In dit streng bewaakte gebied, waar Aquaduin drinkwater wint, is cameratoezicht aanwezig en mogen de vrieskoujagers het terrein niet zonder begeleiding betreden. ‘Het was altijd de eerste duinpan die ik bezocht. Samen met ecoloog Thomas Rogier van Aquaduin, die met de sleutel het hek opendeed, wandelde ik naar de duinpan om de datalogger uit te lezen.’

Thomas Rogier bij een meetstation in het duingebied van Aquaduin. Hij geeft de meetapparatuur aan Pieter Bliek terug - Pieter Bliek

De ecoloog vertelde dat het infiltratiegebied deze zomer flink onder de extreme droogte te lijden heeft. Toch wees hij Pieter op een zeldzaam plantje dat de droogte kennelijk heeft overleefd: parnassia. ‘En dat terwijl dit plantje juist gebaat is bij een drassige ondergrond.’ Zie ook de foto van dit zeldzame plantje en de video waarin de ecoloog uitleg geeft.

De vrieskoujagers willen tot slot de gebiedsbeheerders van Aquaduin, de gemeente Koksijde en het Agentschap voor Natuur en Bos in Vlaanderen en de Franse gebiedsbeheerder Conservatoire du littoral bedanken voor hun toestemming om in hun natuurgebieden te mogen meten. ‘Dankzij jullie medewerking is dit onderzoek mogelijk gemaakt. Hartelijk dank daarvoor!’

Van België en Frankrijk naar Nederland

Het onderzoek stopt echter niet. De live dataloggers uit de ontmantelde Belgische en Franse duinpannen worden herplaatst in Nederlandse duinpannen. ‘Zo kunnen we het temperatuurverloop in een aantal geomorfologisch interessante pannen waarin we nog geen live stations hebben, ook gaan monitoren.’

De eerste datalogger is inmiddels herplaatst in de diepe duinpan achter het Klimduin in Schoorl. Pieter: ‘Dit is voor ons een hele interessante pan, omdat deze in het breedste stukje duin van Nederland ligt, op enkele kilometers afstand van het strand. Mede door zijn beschutte ligging is het een van de koudste duinpannen en koelt hij bij helder en windstil weer razendsnel af. Dat proces kunnen we nu live volgen.’

Klimduin Schoorl, een nieuwe meetplek van de vrieskoujagers - Pieter Bliek

De diepe ligging heeft wel een nadeel: het bereik van de datalogger is niet optimaal en soms valt het signaal weg. ‘Gelukkig wordt dat na een paar uur weer opgepakt. Door de buffercapaciteit van de datalogger gaan er daardoor geen metingen verloren.’

Dataloggers worden herplaatst

De overige dataloggers worden herplaatst in duinpannen aan de Vlewoseweg en in Wimmenum en, als de boswachter daarvoor toestemming geeft, in het cluster van de drie Bergense duinpannen Bergen Diep en Bergen Midden. ‘Dan kunnen we straks ook in de pannen van dit cluster het nachtelijke temperatuurverloop volgen en de verschillende locaties met elkaar vergelijken.’

De live dataloggers die de vrieskoujagers voor hun onderzoek in de duinpannen gebruiken, zijn van ThingsLog en Delmation. Zie voor meer informatie ThingsLog en Delmation.