Warme Middellandse Zee in de herfst een tikkende tijdbom

Foto boven: Zeemist op de Middellandse Zee bij Marbella. Het warme water van de Middellandse Zee is in de herfst steeds vaker een tikkende tijdbom - Reinout van den Born

De recordwarme zomer is bijna voorbij, maar de effecten ervan zullen we nog langere tijd voelen. In Europa vooral in de vorm van hoge zeewatertemperaturen. Bijna overal rondom het continent zijn die hoger dan normaal, soms zelfs meerdere graden. Het warmst is de Middellandse Zee, die je op dit moment rustig een tikkende tijdbom zou kunnen noemen.

Tijdens het zomerseizoen worden in het zeewater duizelingwekkende hoeveelheden warmte van de zon opgeslagen. Zeker in een zomer als deze, die uiterst zonnig en op veel plaatsen in Europa recordwarm is verlopen. Zelfs in onze eigen Noordzee is al een tijdje een mariene hittegolf aan de gang. De zeewatertemperaturen voor de Nederlandse kust zijn 1 tot 3 graden hoger dan normaal. Datzelfde geldt voor de wateren rond de Britse eilanden en voor de Golf van Biskaje. Grote delen van de oceaan zijn duidelijk warmer dan normaal.

Zeemist op de Middellandse Zee bij Marbella. Het warme water van de Middellandse Zee is in de herfst steeds vaker een tikkende tijdbom - Reinout van den Born

Delen van de Middellandse Zee zijn warmer dan 30 graden

De gebieden die er echt uitspringen, liggen tussen Nova Zembla en Rusland, waar afwijkingen tot 7 graden boven de norm worden gemeten. De watertemperatuur ligt daar overigens met 14 tot 17 graden nog altijd relatief laag. Ook in het zuiden van Europa valt de warmte op. De Middellandse Zee is deze zomer bijzonder warm, met watertemperaturen die deels boven 30 graden uitkomen en daarmee 2 tot 4 graden hoger zijn dan gebruikelijk. Vooral het centrale deel kan zich bijna meten met de Golf van Mexico. De hitte van de laatste maanden heeft zich ook in het zeewater behoorlijk doen gelden.

Advertentie

Kijk je naar het weerbeeld, dan speelt dat warme water in de zomer, zolang hogedrukgebieden de teugels in handen hebben, de zon schijnt en storingen op afstand blijven, nog geen grote rol. Natuurlijk neemt tijdens hitteperioden de verkoelende invloed van het zeewater af. Ook komt door de sterke verdamping steeds meer vocht in de lucht. Maar extreme weersomstandigheden zijn daarvan niet automatisch het gevolg.

Kustgebieden langs warme zeeën in de herfst gevoelig voor extreem weer

Dat verandert als de herfst aanbreekt. Door het korter worden van de dagen en de geleidelijk lager wordende zonnestand begint de lucht boven het land en de zee af te koelen. Tegelijkertijd worden de straalstroom boven de oceaan en de lagedrukgebieden die daarin naar het Europese continent bewegen, steeds actiever. Ook kan steeds vaker koudere lucht op grotere hoogte worden aangevoerd.

Tegelijkertijd begint het zeewater zijn tijdens de zomermaanden opgebouwde warmtebuffer aan de lucht erboven af te geven. Boven de warme zeeën kan zo een situatie ontstaan met relatief warme lucht aan het oppervlak en veel koudere lucht daarboven. De atmosfeer wordt daardoor onstabiel.

Trekt vervolgens een storing, met zijn bijbehorende stijgende luchtbewegingen, over de warme zee of stroomt er op grotere hoogte een bel met koude lucht binnen, dan kan de atmosfeer explosief reageren. De warme zee levert daarbij extra warmte en vooral veel vocht. Er kunnen zware buien en zeer actieve regengebieden ontstaan en, afhankelijk van de omstandigheden, kan het ook hard gaan waaien. Vooral de brede kustgebieden van warme zeeën worden dan gevoelig voor extreem weer. In Europa speelt dit vooral rond de Middellandse Zee.

Advertentie

De tornado van Pomas was een eerste voorbeeld

De zware buien die maandag 24 augustus in het zuidoosten van Frankrijk een zware tornado veroorzaakten, met in het dorpje Pomas tientallen gewonden en grote verwoestingen tot gevolg, laten zien hoe explosief het weer in Zuid-Europa kan uitpakken zodra warmte, vocht en een onstabiele atmosfeer samenkomen.

Andere voorbeelden van voorgaande jaren kennen we ook nog wel, zoals de overstromingen in Centraal-Europa van september 2024, de overstromingen rond Valencia in oktober van datzelfde jaar en de zware overstromingen in het zuiden van Spanje van februari 2026. Bij deze gebeurtenissen speelde een warme en vochtige Middellandse Zee een rol, doordat grote hoeveelheden vocht beschikbaar waren voor de zware neerslag.

Ook landen als Italië, het zuiden van Zwitserland, Slovenië, Kroatië, andere landen van het voormalige Joegoslavië, Griekenland en Turkije krijgen geregeld met noodweer te maken dat mede kan worden gevoed door het warme water van de Middellandse Zee. Vooral de herfstmaanden zijn hiervoor gevoelig.

Middellandse Zee een tikkende tijdbom

Door al het potentiële noodweer dat in de landen rond de Middellandse Zee na afloop van steeds warmere zomers kan ontstaan, kun je de Middellandse Zee op het moment dat de afkoeling van de lucht in de herfstmaanden begint, rustig een tikkende tijdbom noemen.

Het is daarbij niet zozeer de vraag óf het warme zeewater deze herfst een rol zal spelen, maar vooral waar en wanneer de atmosferische omstandigheden gunstig zijn om de extra warmte en het vocht te benutten. En vooral: hoe zwaar het weer dan uiteindelijk uitpakt.

Tropische kenmerken

Lagedrukgebieden op en rond de Middellandse Zee kunnen bovendien tropische kenmerken krijgen. Ze kunnen hun frontale structuur verliezen, een meer ronde vorm aannemen en een warme-kernstructuur ontwikkelen. In het geval van de zogenoemde medicanes kan zich zelfs een oog vormen.

Ook al gaat het meestal om relatief kleine systemen, toch kunnen ze op de plekken waar ze de zee verlaten en het land op gaan grote gevolgen hebben. In het Middellandse Zeegebied is dat de afgelopen jaren meerdere keren gebeurd.

De afgelopen week leek zelfs een ‘gewoon’ lagedrukgebied op de oceaan, voor de kust van Portugal, enige tropische kenmerken te krijgen. Meteorologen in het gebied spraken van een systeem met een hybride vorm.

Onderzoek wijst er bovendien op dat de zwaarste mediterrane systemen in een warmer klimaat mogelijk intenser kunnen worden. Het aantal van dergelijke systemen hoeft daarbij niet per se toe te nemen.

Ook bij ons speelt de warme Noordzee een rol

En kijken we tot slot nog even naar het weer in eigen land. Ook bij ons kan het warme water van de Noordzee de komende weken invloed krijgen. Zeker op momenten dat de lucht onstabiel wordt en boven het warme zeewater buien ontstaan.

Door de hoge zeewatertemperaturen en het daardoor extra beschikbare vocht kunnen zulke buien, vooral in de kustgebieden, extra zwaar uitpakken en daar veel regen achterlaten. Met een situatie waarin dit effect een rol kan spelen, krijgen we mogelijk het komende weekend al te maken.

Het mag dan dus zo zijn dat het hete deel van de zomer van dit jaar er, na de warme dagen van deze week, min of meer op zit. Met de effecten van al die hitte van de laatste maanden hebben we nog veel langer te maken. En dat op een behoorlijk grote schaal.