Recordsterke El Niño: reageert atmosfeer nog zoals vroeger?

Foto boven: De El Niño in het zeegebied ten westen van Zuid-Amerika in een eerdere verwachting - ECMWF

Als je de laatste berichten leest, lijkt het duidelijk. Er ontwikkelt zich een bijzonder sterke El Niño. Sommige berekeningen maken hem zelfs sterker dan die van 1997-1998 en 2015-2016, de twee grootheden uit de moderne meetreeks. Maar reageert de atmosfeer daar nog wel op zoals vroeger?

Er zit een belangrijke kanttekening aan de El Niño van dit jaar, een kanttekening die veel minder aandacht krijgt. Want de Stille Oceaan is tijdens El Niño tegenwoordig duidelijk niet meer de enige warme oceaan op aarde.

De El Niño in het zeegebied ten westen van Zuid-Amerika in een eerdere verwachting - ECMWF

Vrijwel alle tropische oceanen zijn uitzonderlijk warm. De Atlantische Oceaan, de Indische Oceaan. Zelfs delen van de westelijke Grote Oceaan, die normaal gesproken tijdens een El Niño relatief koeler zijn, beginnen nu op een veel hoger uitgangsniveau dan vroeger. En dat zou wel eens een belangrijk verschil kunnen maken.

Advertentie

El Niño werkt vooral met contrasten

Veel mensen denken dat het bij El Niño vooral om warm water draait. Dat is maar ten dele waar. De atmosfeer reageert namelijk niet zozeer op de absolute temperatuur van het oceaanwater, maar vooral op de temperatuurverschillen tussen verschillende gebieden.

Normaal is het westen van de tropische Stille Oceaan veel warmer dan het oosten. Daardoor bevindt de zwaarste buienactiviteit zich boven Indonesië, Papoea-Nieuw-Guinea en het westelijke deel van de oceaan.

Tijdens een El Niño schuift het warme water naar het midden en oosten van de Stille Oceaan. Daarmee verplaatst ook het zwaartepunt van de tropische onweersbuien zich honderden tot duizenden kilometers oostwaarts. Via atmosferische golven zet die verschuiving vervolgens veranderingen in gang boven Noord- en Zuid-Amerika, Afrika, Europa en delen van Azië. Het zijn dus vooral de relatieve temperatuurverschillen die ertoe doen.

Wat als overal de oceaan warm is?

Dat is precies de vraag waar onderzoekers zich momenteel over buigen.

Advertentie

Als behalve het El Niño-gebied ook de Atlantische Oceaan en de Indische Oceaan uitzonderlijk warm zijn, wordt ook daar veel warmte en vocht aan de atmosfeer afgegeven. De tropische atmosfeer wordt dan niet meer gedomineerd door één uitzonderlijk warme regio, maar door meerdere gebieden die tegelijk als warmtebron fungeren.

Daardoor kan het klassieke El Niño-signaal diffuser worden. Sommige teleconnecties – de bekende verbindingen tussen het weer in de tropen en dat in de rest van de wereld – worden dan zwakker of veranderen van karakter.

De El Niño van 2023-2024 lijkt daarvan een voorbeeld te zijn geweest. Hoewel die uiteindelijk sterk was, bleven verschillende verwachte effecten uit. Australië bleef op veel plaatsen langer nat dan gedacht. Ook in delen van Azië en Noord-Amerika weken de weerpatronen af van wat bij een krachtige El Niño gebruikelijk is.

Dat bewijst nog niet dat de recordwarme oceanen buiten het Niño-gebied hiervan de oorzaak waren. Wel heeft het de belangstelling voor die mogelijkheid sterk vergroot.

Daarom bestaat de RONI

Het inzicht heeft inmiddels geleid tot een aanvullende maat voor de sterkte van El Niño.

Naast de bekende Oceanic Niño Index (ONI) gebruiken sommige onderzoekers tegenwoordig ook de Relative Oceanic Niño Index (RONI). Daarbij wordt niet alleen gekeken hoe warm het Niño 3.4-gebied is ten opzichte van vroeger, maar ook hoe warm de omliggende tropische oceaan is. Met andere woorden: steekt de El Niño werkelijk boven zijn omgeving uit?

Dat blijkt soms verrassend veel uit te maken. Een El Niño die volgens de klassieke ONI uitzonderlijk sterk lijkt, kan volgens de RONI een stuk minder indrukwekkend zijn, als de rest van de tropische oceaan óók recordwarm is. De atmosfeer 'ziet' immers vooral de contrasten.

De RONI vervangt de ONI overigens niet. Hij is bedoeld als aanvullende maat om beter te beoordelen hoe sterk het El Niño-signaal werkelijk is tegen de achtergrond van een steeds warmere wereldzee. Dat maakt voorspellen moeilijker

Betekent dit automatisch dat de huidige El Niño minder invloed krijgt? Nee. Een krachtige El Niño vergroot nog steeds de kans op hitte, droogte of juist extreme regenval in verschillende delen van de wereld. Maar de klassieke verwachtingen zijn minder vanzelfsprekend geworden.

De aarde is inmiddels ongeveer anderhalve graad warmer dan in de tweede helft van de twintigste eeuw. Vrijwel alle oceanen zijn mee opgewarmd. Daardoor is El Niño niet langer het enige grote warmtesignaal waarmee de atmosfeer rekening houdt.

Mogelijk veranderen de spelregels

De vraag die klimatologen momenteel bezighoudt, gaat daarom verder dan alleen deze El Niño. Misschien moeten we El Niño in een opwarmend klimaat anders gaan beoordelen. Niet alleen de temperatuur van het Niño-gebied telt, maar ook die van de rest van de tropische oceanen.

Het zou in elk geval kunnen verklaren waarom de El Niño van 2023-2024 niet alle klassieke kenmerken liet zien. En het is ook de reden waarom meteorologen de komende maanden niet alleen naar de ONI zullen kijken, maar steeds vaker ook naar de RONI.

De komende maanden zal dus niet alleen blijken hoe sterk deze El Niño wordt. Mogelijk leren we ook of de spelregels zijn veranderd. Want uiteindelijk gaat het niet alleen om de vraag hoe warm de Stille Oceaan is. Het gaat er vooral om hoeveel warmer zij nog is dan de oceaan daaromheen. En ook de rest van de wereldzee is de afgelopen jaren uitzonderlijk snel opgewarmd.