Verwachtingen voor naderende super El Niño verder opgevoerd

Foto boven: De El Niño van 1997/1998 - NOAA

Zat het Europese weermodel al op recordkoers, als het om de verwachtingen voor de komende (super) El Niño gaat, nu heeft de Amerikaanse weerdienst zich ook bij dat kamp gevoegd. De Amerikanen verwachten een El Niño met een afwijking van 2,5 graden en – gerekend op de manier van Europese weercentrum – 3,4 graden.

Sinds 1 februari heeft de Amerikaanse weerdienst de manier waarop naar een El Niño wordt gekeken iets veranderd. Vanaf dat moment wordt gecorrigeerd voor de afwijking van de zeewatertemperaturen in andere gebieden in de tropen, die niet bij de Niño-zone horen. Liggen ook die temperaturen boven normaal, dan wordt die waarde van de verwachte El Niño afgetrokken. Nu gaat het om een afwijking van 0,9 graden. Vandaar het verschil in de verwachte El Niño tussen de Amerikaanse weerdienst en het Europese ECMWF.

Vergelijking met rampzalige periode uit 19^e eeuw wordt gemaakt

Intussen wordt op sociale media steeds vaker de vergelijking gemaakt tussen de situatie van later dit jaar en een zeldzame combinatie van een zeer sterke El Niño, een sterk positieve Indian Ocean Dipole (IOD) en een erg warme noordelijke Atlantische Oceaan, zoals die zich in de jaren 1876-1878 voordeed. En die wereldwijd tot een kettingreactie aan droogten leidde, die het hele mondiale voedselsysteem onder druk zette. Vele rampen waren het gevolg.

Advertentie

Er zijn momenten in de geschiedenis waarop het klimaat zo op het eerste gezicht niet alleen een achtergrondruis is, maar een hoofdrol speelt. De jaren 1876 tot 1878 vormden zo’n periode. Wat begon als een krachtige El Niño, groeide uit tot een mondiale kettingreactie: een golf van rampen die zich uitstrekte van Azië tot Afrika en van Brazilië tot Australië.

Mogelijk krijgen we vanaf later dit jaar weer met zo’n kettingreactie te maken, opnieuw in gang gezet door een potentieel zeer sterke El Niño. Wat kunnen we leren van de rampen uit de 19e eeuw? Hoe werden ze in gang gezet, wat brachten ze in samenlevingen teweeg en hoe werd er destijds op gereageerd? En belangrijker nog: wat kunnen we nu met die kennis?

De wereldzeeën raakten uit balans

De oceanen raakten in die jaren uit balans. In de tropische Stille Oceaan ontwikkelde zich een uitzonderlijk sterke El Niño. Maar daar bleef het niet bij. Ook de Indische Oceaan kantelde, met een extreem positieve dipool als gevolg: warm water in het westen, koel in het oosten. Tegelijk warmde de Noord-Atlantische Oceaan op een ongekende manier op. Het klimaatsysteem, normaal een complex maar relatief stabiel samenspel, begon uit fase te raken.

Advertentie

Het resultaat? Regen bleef uit. Niet lokaal, maar in grote delen van de wereld, onder meer in Brazilië, Afrika en Australië. Tegelijk droeg een onafhankelijk warme Noord-Atlantische Oceaan al eerder bij aan droogte in delen van Brazilië. Moessonregens faalden in India, oogsten mislukten en rivieren droogden op. Wat volgde was geen gewone droogte, maar een mondiale golf van droogten die meerdere jaren aanhield.

Er werd niet altijd adequaat gereageerd

Het was niet alleen het weer dat rampzalig uitpakte. De droogten legde ook de kwetsbaarheid van samenlevingen bloot. In India werd graan geëxporteerd terwijl miljoenen mensen binnen de eigen grenzen honger leden.

In China stokte de hulpverlening door bestuurlijke en logistieke problemen, met massale sterfte tot gevolg. In Brazilië trokken grote groepen mensen weg, op zoek naar plekken waar nog wel voedsel en water was. De natuur gaf de eerste duw, maar de manier waarop samenlevingen waren georganiseerd, bepaalde hoe hard de klap uiteindelijk aankwam.

Opnieuw signalen van een vergelijkbaar patroon

Nu, anderhalve eeuw later, lijken de oceanen opnieuw een vergelijkbare richting op te bewegen. Modellen en waarnemingen wijzen op de ontwikkeling van een mogelijk zeer sterke El Niño, later dit jaar. Tegelijk zijn er aanwijzingen voor een zich opbouwende, sterk positieve Indian Ocean Dipole en is het zeewater in de Noord-Atlantische Oceaan uitzonderlijk warm.

Op zichzelf zijn dit bekende fenomenen. Maar samen vormen ze een patroon dat doet denken aan die beruchte jaren uit de 19e eeuw.

Betekent dit dat de geschiedenis zich zal herhalen? Niet één op één. De wereld is sindsdien ingrijpend veranderd. Samenlevingen zijn anders georganiseerd, we beschikken over betere voorspellingsmodellen, internationale handel is sterk ontwikkeld en noodhulp kan sneller op gang komen. Maar juist die wereldwijde verbondenheid maakt ons ook op nieuwe manieren kwetsbaar.

Een kwetsbare wereldmarkt

Waar een mislukte oogst vroeger vaak een lokaal probleem bleef, kan een reeks misoogsten tegelijk nu de wereldmarkt ontwrichten. Voedselprijzen kunnen stijgen, kwetsbare regio’s kunnen in de knel komen en geopolitieke spanningen kunnen oplopen.

We zien nu al hoe gevoelig mondiale systemen voor verstoringen zijn. Ontwikkelingen op de energiemarkt laten zien hoe gebeurtenissen in één regio wereldwijd in prijzen en beschikbaarheid doorwerken. Iets vergelijkbaars kan gebeuren als meerdere landbouwgebieden tegelijk door extreme droogte worden getroffen.

Geen doemscenario, wel een waarschuwing

De les van 1876-1878 is niet per se een naderend doemscenario, maar wel een duidelijke waarschuwing. Extreme klimaatevents staan zelden op zichzelf. Soms grijpen verschillende systemen in elkaar en versterken ze elkaar, waardoor een kettingreactie ontstaat die wereldwijd gevolgen heeft. Oceanen die elkaar beïnvloeden, atmosferische patronen die elkaar versterken, het zijn de schakels die bepalen hoe groot de impact wordt.

Uiteindelijk hangt die impact voor een groot deel af van hoe wij als samenleving reageren. De Grote Droogte van toen leidde tot hongersnood en groeiende ongelijkheid. De vraag voor nu is niet alleen wat ons aan weer vanaf later dit jaar te wachten staat, maar vooral wat wij doen met de kennis die we sinds die jaren in de 19^e eeuw hebben opgebouwd.