De achterdeuren van de komende, vrijwel zeker zachte winter

Foto boven: Winter - Cynthia van Leusden

Ook al moet er de komende weken nog veel gebeuren, het lijkt bijna niet meer anders te kunnen: we hebben een zachte, natte en onrustige winter voor de boeg. Nu steeds duidelijker wordt dat de huidige El Niño nieuwe paden gaat betreden en mogelijk recordsterk wordt, de IOD op de Indische Oceaan zwaar positief is en de wereldzeeën met een grote afstand recordwarm zijn, zijn er eigenlijk geen andere opties meer.

Het kan niet anders of een El Niño, zo sterk als de huidige, krijgt de komende maanden een grote invloed op de weerkaarten. En op die kaarten zal een belangrijke rol zijn weggelegd voor lagedrukgebieden ten westen van de VS en Canada, een ander lagedrukgebied boven het zuidoosten van de VS en een hogedrukgebied boven het noordoosten van Canada. In Europa zouden de lagedrukgebieden van Schotland naar Scandinavië moeten gaan en dan zo verder naar het oosten, aangejaagd door een hogedrukgebied boven Zuid-Europa.

Het levert bij ons vrijwel zeker een westcirculatie op

Een verdeling als deze zou in Nederland en omringende landen in de winter een sterke westcirculatie moeten opleveren, met zeer wisselvallig weer, hoge temperaturen (door het warme zeewater van dit moment misschien wel hoger dan ooit) en vaak veel wind. Met daarbij nauwelijks of geen ruimte voor winterweer van enig kalober, dat ook.

Advertentie

Het ligt allemaal nu al enorm voor de hand en zal daarom ook wel zo gaan. De enige kans op nog iets van een voor liefhebbers van winterweer ‘gunstige’ uitweg zou een ‘tijdige’ en volledige instorting van de poolwervel kunnen zijn. En grappig genoeg zie je kans daarop ook in verscheidene modelberekeningen terugkomen, zelfs al vanaf januari. Nu moet, mocht dat überhaupt gebeuren, dan nog heel veel goed vallen. Maar toch…

De mogelijke instorting van de poolwervel

Zo’n mogelijke instorting van de poolwervel heeft te maken met de aanvoer van warmte naar de stratosfeer, boven het poolgebied. Die aanvoer begint in de troposfeer, waar grootschalige atmosferische golven ontstaan. Als die golven sterk genoeg worden en naar de stratosfeer kunnen doordringen, kunnen ze daar de poolwervel flink verstoren. ‘Breken’ die golven in de stratosfeer, dan wekken ze daar snelle daalbewegingen op die op grote hoogte tot snel oplopende temperaturen leiden. Dalende lucht warmt immers op. En het zijn die oplopende temperaturen die de poolwervel vervolgens tot staan kunnen brengen, of zelfs laten keren.

De verwachting van het Europese model voor de komende winter, zoals in augustus uitgegeven. De pijlen geven de achterdeurtjes aan - ECMWF / Weerverteller

Normaal scheidt de poolwervel erg koude lucht binnenin van de veel warmere er omheen. Hoe groter het verschil in temperatuur tussen die twee zijden is, des te sterker is de poolwervel. Als zo’n brekende atmosferische golf de poolwervel sterk genoeg verstoort, kunnen de westenwinden in de stratosfeer uiteindelijk tot stilstand komen en zelfs omslaan. De poolwervel draait dan vanuit de tegenovergestelde richting, tegen de straalstroom in de troposfeer eronder in. Die wordt daardoor verzwakt, er trekken grote golven in en de kans op uitbraken van koude lucht vanuit het poolgebied naar het zuiden wordt ineens stukken groter.

El Niño creëert grote atmosferische golven

El Niño is nu precies zo’n fenomeen dat de voor het onstabiel maken van de poolwervel benodigde grote golven in de atmosfeer op de rails kan zetten. Feitelijk gaat dat zelfs volgens een redelijk vast patroon. Met die lagedrukgebieden ten westen van en boven het zuidoosten van Noord-Amerika dus, het hogedrukgebied boven Noordoost-Canada, dat andere hogedrukgebied boven het zuiden van Europa en de depressies boven Scandinavië. Bij sterke El Niño’s zien we geregeld een combinatie van al deze systemen terug, op plekken die wat kunnen variëren.

Advertentie

En doordat El Niño nu zo sterk is, laten vrijwel alle seizoensberekeningen van dit moment voor de resterende herfstmaanden en de komende winter ook al een dergelijke setting op het noordelijk halfrond zien. Waarbij de meeste van die berekeningen ook nog eens op een verdeling uitkomen die in ons deel van Europa een zachte, regen- en windrijke winter oplevert.

En hier de versie van september. Opnieuw geven de pijlen de achterdeurtjes aan - ECMWF / Weerverteller

Er zit onontgonnen terrein in wat op ons afkomt

En toch zitten we de komende maanden op twee manieren op onbekend terrein. Het eerste punt ligt voor de hand: we hebben nog nooit eerder in de moderne tijd een El Niño van dit kaliber meegemaakt. En dus hebben we ook geen idee hoe extreem de gevolgen ervan zullen zijn. Zit daar uiteindelijk een soort limiet op, of gaat het echt helemaal los?

Een andere onbekende is dat het zwaartepunt van deze El Niño helemaal aan de oostkant van de Grote Oceaan, in de buurt van Zuid-Amerika lijkt uit te komen. Terwijl normaal het centrale deel van de Pacific daarvoor favoriet is. Het is niet voor niets dat het centraal gelegen Niño 3.4-gebied normaalgesproken de maatstaf is waaraan we alles afmeten.

Wat als het allemaal wat oostelijker ligt?

De standaardplaatjes, met daarop de wereldwijde gevolgen van een El Niño, nemen dat centrale zwaartepunt dan ook altijd als basis. Maar wat gebeurt er als het zwaartepunt een stuk oostelijker uitkomt? En die vraag is helemaal actueel als het om een El Niño met de sterkte van die van dit moment gaat. Schuift het patroon aan gevolgen dan ook oostwaarts op?

Zoals al aangegeven komen de meeste modellen voor de komende maanden met een redelijk klassiek patroon op de proppen. De Europese oplossing is nog het spannendst. Niet alleen zinspelen de kaarten van het Europese model op een koude winter in de noordelijke helft van Scandinavië, ook laten ze het hogedrukgebied boven Noordoost-Canada in de loop van de winter richting Groenland opschuiven. Naar een veel oostelijkere positie dus dan je bij een klassieke El Niño zou verwachten. En zou het hogedrukgebied Europa dicht genoeg benaderen, dan zou die koude Scandinavische lucht op enig moment in de winter nog best een slinger naar het zuiden kunnen krijgen. En is het niet alleen de zachtheid die de klok slaat.

Een zachte winter, met toch twee achterdeurtjes

Wat dat betreft, blijft de zeer strenge winter van 1942, die ook in een periode met een sterke El Niño tot stand kwam, toch een mooi voorbeeld. Ook al speelde die zich in een totaal andere tijd af en is een herhaling ervan in ons nieuwe klimaat niet meer denkbaar. We schreven daar onlangs op deze site al over. In die winter zagen we in de aanloop maandenlang een hogedrukgebied in de buurt van Schotland, dat in november al even naar Scandinavië opschoof. Ook toen vertoonde de El Niño een opvallend oostelijke oriëntatie.

Dus ja, ook al is de kans heel groot dat we op een zachte, natte en windrijke winter af gaan, er zijn dus nog wel twee achterdeurtjes. Om tijdens de wintermaanden toch te blijven opletten.