Hitte Alpen: gletsjers verdwijnen, bergen worden instabiel

Foto boven: De Matterhorn - Tycho van den Born

Het is heet in Europa, en zeker ook in de Alpen. Voor het zoveelste jaar op rij. Doordat de beschermende sneeuwlaag steeds eerder verdwijnt, smelten de gletsjers in hoog tempo weg. Maar dat is niet de enige zorg.

Door de aanhoudende opwarming verdwijnt ook de permafrost uit de bodem en het gesteente die veel bergwanden al duizenden jaren bijeenhouden. Het gevolg is dat steeds vaker rotsen loskomen en omlaag storten, klimroutes worden afgesloten en soms zelfs hele dorpen uit voorzorg moeten worden ontruimd. Wat gebeurt er precies in het hart van Europa?

De Matterhorn

De Matterhorn is misschien wel de beroemdste berg van Europa. Jaarlijks proberen duizenden bergbeklimmers de 4.478 meter hoge piramide op de grens van Zwitserland en Italië te bedwingen. Maar de laatste jaren gebeurt dat steeds vaker onder uitzonderlijke omstandigheden.

Advertentie

Tijdens warme zomers adviseren berggidsen om al diep in de nacht te vertrekken, zodat de gevaarlijkste delen van de route nog voor de middag kunnen worden gepasseerd. Soms worden beklimmingen zelfs tijdelijk afgeraden of stilgelegd. Dat heeft niet alleen met de hitte te maken, maar vooral met wat die hitte dieper in de berg teweegbrengt.

Een berg die zijn natuurlijke cement verliest

Veel mensen denken bij de Alpen vooral aan de verdwijnende gletsjers. Die trekken zich inderdaad in hoog tempo terug. Het ooit met sneeuw bedekte ijs, dat vroeger de zomers grotendeels overleefde, ligt tegenwoordig vaak al halverwege het seizoen volledig bloot. Zonder de beschermende sneeuwlaag erop smelt het ijs steeds sneller.

Minstens zo belangrijk is echter wat zich ín de bergen afspeelt. Hoog in de Alpen heerst permafrost. Dat wil zeggen dat de bodem en het gesteente er permanent bevroren zijn. Dat ijs zit niet alleen aan het oppervlak, maar ook diep in scheuren en spleten van het gesteente. Eeuwenlang werkte het als een soort natuurlijke lijm die complete bergwanden bijeenhield.

Door de warmere zomers warmt de ondergrond echter steeds verder op. Het ijs in de scheuren smelt langzaam weg, waardoor rotsblokken hun onderlinge samenhang verliezen. Scheuren worden groter, water dringt dieper door en complete rotsplaten kunnen uiteindelijk losraken.

Advertentie

De Alpen veranderen

Het is een proces dat zich allang niet meer tot alleen de Matterhorn beperkt. In vrijwel de hele Alpen neemt de steenval toe. Berggidsen melden dat routes die tientallen jaren als veilig golden tegenwoordig regelmatig moeten worden aangepast of afgesloten. Ook berghutten, wandelpaden en bergwegen krijgen steeds vaker met vallend gesteente te maken.

Onderzoekers zien hierbij een duidelijk verband met de opwarming van de afgelopen decennia. De grens waarboven nog permafrost voorkomt, schuift steeds verder omhoog. Bergwanden die duizenden jaren permanent bevroren waren, ontdooien tegenwoordig steeds vaker tijdens de zomer. Daardoor verliezen veel bergen langzaam hun natuurlijke stabiliteit.

Complete dorpen bedreigd

Soms blijven de gevolgen beperkt tot enkele vallende stenen. Maar steeds vaker gaat het om enorme hoeveelheden gesteente.

De afgelopen jaren zijn meerdere dorpen in de Alpen uit voorzorg ontruimd omdat geologen vreesden dat complete bergflanken konden instorten. Zo moesten bewoners van het Zwitserse bergdorp Brienz/Brinzauls meerdere keren hun huizen verlaten vanwege een rotsmassa van miljoenen kubieke meters die langzaam in beweging was gekomen. Ook in andere delen van Zwitserland, Italië en Oostenrijk worden dergelijke instabiele berghellingen tegenwoordig nauwlettend gevolgd.

Moderne meetapparatuur kan bewegingen van slechts enkele millimeters per jaar registreren. Zodra de snelheid toeneemt, worden wegen afgesloten en evacuaties voorbereid.

Hier lag ooit een gletsjer - Tycho van den Born

Ook de gletsjers spelen een rol

Naast het verdwijnen van de permafrost verandert ook het terugtrekken van de gletsjers de stabiliteit van de bergen.

Gletsjers oefenden eeuwenlang enorme druk uit op de flanken van de bergen. Nu dat ijs verdwijnt, valt die druk weg en veranderen de spanningen in het gesteente. Op sommige plaatsen ontstaan daardoor nieuwe scheuren of worden bestaande breuken verder geopend. Tegelijkertijd verdwijnen ijshellingen die vroeger als relatief stabiele verbindingsroutes dienden. Bergbeklimmers moeten daardoor steeds vaker over los puin en instabiel gesteente omhoog.

Een zichzelf versterkend proces

De veranderingen versterken elkaar bovendien. Doordat de sneeuw steeds eerder in de zomer verdwijnt, komen donkere rotsen sneller bloot te liggen. Die nemen veel meer zonnewarmte op dan sneeuw en warmen daardoor sterker op. Daardoor smelt de permafrost nog sneller, neemt de steenval toe en trekken ook de gletsjers zich sneller terug.

Het gevolg is dat de Alpen langzaam maar zeker een ander gebergte worden dan het gebergte dat we vanuit de vorige eeuwen kennen.

De iconische Matterhorn staat er nog altijd even indrukwekkend bij. Maar achter dat vertrouwde silhouet verandert de berg van binnen. En wat voor de Matterhorn geldt, gebeurt inmiddels op steeds meer plaatsen in de Alpen. Het verdwijnende gletsjerijs is daarvan het meest zichtbare bewijs, maar onder de oppervlakte speelt misschien wel een nog ingrijpender proces: de bergen zelf verliezen langzaam de bevroren 'lijm' die ze duizenden jaren bijeenhield. En storten in.