Waardoor gaat winterkou sinds 2013 vaker aan ons voorbij?

Foto boven: Winter op Texel - Frans Alderse Baas

Langdurig winterweer is sinds de winter van 2012/13 bij ons opvallend schaars geworden. Rond diezelfde tijd ziet de Amerikaanse onderzoeker Judah Cohen een verandering in het gedrag van de poolwervel. En er veranderde nog iets: de Golfstroom werd vanaf ongeveer 2014 sterker. Zijn dat toevallige overeenkomsten, of kijken we naar verschillende kanten van dezelfde verandering?

Het contrast is groot. Tussen 2009 en 2013 maakten we in Nederland meerdere winters achtereen met serieuze koudeperioden mee. Daarna volgde de winter van 2013/14, waarin het koudegetal in De Bilt voor het eerst in de moderne meetgeschiedenis op nul bleef steken. Ook in veel winters daarna ontbrak langdurige vorst. Natuurlijk zegt zo’n reeks op zichzelf nog niet dat er in 2014 een blijvende omslag heeft plaatsgevonden. Maar het moment waarop het winterweer bij ons van karakter leek te veranderen, valt wel op.

Dat geldt des te meer na een opmerking van Judah Cohen, een vooraanstaande Amerikaanse klimaatwetenschapper met de poolwervel als specialiteit. In zijn nieuwste blog over de poolwervel schrijft hij dat hij 2013 als een scharnierpunt ziet. Volgens hem werd het gedrag van de poolwervel in de jaren daarvoor gemiddeld vaker door plotselinge stratosferische opwarmingen gekenmerkt. Die gingen vaak samen met hogedruk boven Groenland, een negatieve Noord-Atlantische Oscillatie (NAO) en kou in het noorden van Eurazië.

Advertentie

Een ander gemiddeld patroon

Rond 2013 ziet Cohen een verschuiving in het gemiddelde patroon. De poolwervel wordt volgens hem vaker uitgerekt: hij verliest dan zijn ronde vorm, zonder dat een plotselinge stratosferische opwarming nodig is. In het patroon dat Cohen beschrijft, komen ook blokkades aan de kant van de noordelijke Stille Oceaan vaker voor en concentreert de kou zich vaker in Oost-Azië en centraal Noord-Amerika.

Cohen benadrukt dat dit generalisaties zijn. Niet iedere winter vóór of na 2013 past in zijn observatie. Toch raakt zijn redenering aan een vraag die voor Nederland heel concreet is: als de winterkou zich op het noordelijk halfrond anders verdeelt, blijven wij dan vaker aan de zachte kant zitten? En zijn de winters sinds 2014 mede daardoor zo van karakter veranderd?

Waarom de ligging van de blokkades telt

Een verstoorde poolwervel wordt vaak in één adem genoemd met koud winterweer. Maar voor Nederland is vooral van belang waar de bijbehorende hogedrukgebieden en koude lucht terechtkomen. Een blokkade bij Groenland kan de gebruikelijke westelijke stroming boven de Atlantische Oceaan dwarszitten. Dan neemt de kans toe dat koude lucht Europa bereikt.

Ligt het zwaartepunt van de blokkades juist aan de andere kant van Noord-Amerika, bij de noordelijke Stille Oceaan, dan kan de winterkaart er heel anders uitzien. Het Noord-Amerikaanse continent kan dan een forse koude-uitbraak krijgen, terwijl bij ons de aanvoer van zachte oceaanlucht doorgaat. Een uitgerekte poolwervel houdt voor Nederland dus niet automatisch de komst van kou, sneeuw en vorst in. Ook terwijl Noord-Amerika een koude-uitbraak beleeft, kan het bij ons zacht blijven.

Advertentie

Een verbinding tussen twee oceanen

Een studie naar de winters van 2009/10 en 2013/14 laat zien hoe een weerpatroon boven de Stille Oceaan via Noord-Amerika invloed kan krijgen op de stroming boven de Atlantische Oceaan. Volgens de onderzoekers beïnvloedde een afwijkend patroon bij de noordelijke Stille Oceaan de baan van weersystemen boven Noord-Amerika. Dat werkte door in de straalstroom boven de Atlantische Oceaan.

In de winter van 2013/14 droeg dit bij aan een positieve NAO, die bij ons met uitzonderlijk zacht weer samenging. De studie biedt daarmee een mogelijke route van het grootschalige patroon dat Cohen beschrijft naar het weer in West-Europa. Ze bewijst niet dat die route ook de reeks zachte winters daarna verklaart.

Ook de Golfstroom veranderde

Er is nog een verandering die vrijwel op hetzelfde moment begon. Zoals we eerder op Weerverteller beschreven, werd de Golfstroom na een zwakkere periode vanaf ongeveer 2014 sterker. Verder van de Amerikaanse kust kwam de stroming noordelijker te liggen en maakte ze minder grote kronkels. De versterking hield volgens de onderzochte satellietgegevens tot en met 2023 aan.

Die gelijktijdigheid is verleidelijk. Een sterkere Golfstroom kan meer warm water verplaatsen en de uitwisseling van warmte tussen oceaan en atmosfeer beïnvloeden. Zou ook dat hebben bijgedragen aan onze zachte winters?

Misschien, maar de richting van het verband is ingewikkelder. Volgens de onderzoekers werd de versterking van dit deel van de Golfstroom vooral aangedreven door veranderde windpatronen boven de subtropische Atlantische Oceaan. Daarbij speelden onder meer de NAO en een ander grootschalig stromingspatroon, het East Atlantic Pattern, een rol. Veranderingen in de atmosfeer kunnen dus zowel de Golfstroom hebben beïnvloed als rechtstreeks het winterweer in Nederland. Mogelijk werkt de veranderde oceaanstroming op haar beurt weer terug op de atmosfeer.

Daar komt bij dat een sterkere Golfstroom voor de Amerikaanse kust nog niet vertelt hoeveel extra warmte uiteindelijk onze omgeving bereikte. In het subpolaire deel van de Noord-Atlantische Oceaan werd een omslag van afkoeling naar opwarming vooral vanaf 2016 zichtbaar. Daarmee laat de verandering van de Golfstroom zich niet zomaar aanwijzen als oorzaak van de zachte Nederlandse winter van 2013/14.

Wat zette de veranderingen in gang?

We hebben nu dus drie ontwikkelingen die ongeveer rond hetzelfde moment opvallen: Cohens verschuiving in het gedrag van de poolwervel, de afname van langdurige winterkou in Nederland en de versterking van de Golfstroom. Mogelijk hangen ze samen via veranderingen in de grootschalige atmosferische circulatie. Ook de warmte-inhoud van de oceanen kan daarbij een rol spelen. Maar hoe de verschillende invloeden precies op elkaar inwerken, weten we nog niet.

Bovendien verandert het klimaat op de achtergrond voortdurend. Er waren vóór 2014 ook uitzonderlijk zachte winters. En de winters van 2009 tot en met 2013 waren naar vroegere maatstaven niet allemaal bijzonder koud. Juist doordat Nederland zoveel warmer is geworden, vielen die relatief koude winters sterker op. De voortgaande opwarming maakt langdurige winterkou bij ons ook zonder een verandering in de poolwervel of Golfstroom minder waarschijnlijk.

De gelijktijdigheid blijft opvallend

Toch verdient het samenvallen van de ontwikkelingen aandacht. Cohen ziet rond 2013 een andere voorkeursvorm van poolwervelverstoringen en een andere ligging van de kou die daarmee samengaat. Wij zien vanaf de winter van 2013/14 hoe moeilijk langdurige winterkou in Nederland nog voet aan de grond krijgt. En op de oceaan wordt de Golfstroom rond 2014 sterker.

Heeft de veranderde atmosferische circulatie zowel onze winters als de Golfstroom beïnvloed? Speelde de oceaan vervolgens zelf weer een rol bij het in stand houden van die circulatie? Of vallen hier veranderingen samen die grotendeels los van elkaar staan? Het antwoord is nog niet bekend. Maar juist die vragen kunnen helpen om beter te begrijpen wat er met onze winters is gebeurd.

Een eerste aanwijzing voor komende winter?

De aanleiding voor Cohens bespiegeling is een uitrekking van de poolwervel die de weermodellen voor begin oktober laten zien. Zo’n gebeurtenis kan het weer gedurende dagen of enkele weken beïnvloeden. Of ze ook iets zegt over de winter van 2026/27, weet Cohen nog niet.

Daar komt dit jaar een extra complicatie bij: de sterke El Niño. Cohen wijst erop dat de winters van 2015/16 en 2023/24 óók uitrekkingen van de poolwervel kenden, maar als geheel niet goed in zijn sinds 2013 gemiddeld waargenomen patroon pasten. De vraag is dus niet alleen of de vroege uitrekking die nu wordt verwacht zich deze winter herhaalt. Ook als dat gebeurt, staat nog niet vast welke invloed op de winterkaarten uiteindelijk de overhand krijgt.

Misschien blijkt de gebeurtenis van oktober een losse oprisping. Mogelijk is ze een eerste teken van een patroon dat de komende maanden vaker terugkomt. En misschien laat de komende winter ons weer met andere ogen kijken naar de veranderingen die rond 2013 begonnen. Het komende half jaar zal het uitwijzen.