Hoe Voorthuizen in 1948 het Nederlandse regenrecord kreeg

Foto boven: De overstroomde Kerkstraat - Oud Voorthuizen

Er gebeurt weinig in het weer, dus kunnen we andere onderwerpen uitzoeken. Een gebeurtenis die me altijd heeft gefascineerd, is de uitzonderlijke regenval in Voorthuizen op 2 augustus 1948. De volgende ochtend werd er een etmaalsom van 208 millimeter afgetapt. Wat gebeurde er toen en hoe kon het zo enorm uit de hand lopen? We hebben er zoveel mogelijk bronnen bij gepakt.

Een warme zomerdag, zwaar onweer en daarna een dorpsstraat waarin mensen door het water liepen. Op maandag 2 augustus 1948 kreeg Voorthuizen een uitzonderlijke hoeveelheid regen te verwerken. Hoe kon juist hier zoveel water vallen? Oude kranten, een historische foto en de oorspronkelijke KNMI-overzichten helpen om de gebeurtenis te reconstrueren.

De overstroomde Kerkstraat - Oud Voorthuizen

Kerkstraat over de volle breedte onder water

Op de foto kijkt een jongen naar de fotograaf. Achter hem staat de Kerkstraat over de volle zichtbare breedte onder water. Verderop neemt iemand een fiets aan de hand mee. Langs de huizen staan mensen te kijken naar wat hun straat is overkomen.

Advertentie

Volgens het bijschrift van Oud Voorthuizen op Facebook is de foto op 3 augustus 1948 gemaakt, tegenover Jannetje van de Haar. Dat is de dag nadat het zware onweer over de omgeving was getrokken. De regen viel namelijk de avond ervoor. Ook het regenrecord staat op 3 augustus geregistreerd, omdat de regenmeter toen werd afgetapt. Links staat de winkel van Steven Koelewijn, een vishandelaar aan de Kerkstraat.

De opname geeft het Nederlandse regenrecord een gezicht. Achter de vaak aangehaalde 208 millimeter gaat een gebeurtenis schuil die het leven in Voorthuizen en omgeving ontregelde.

Eerst al zwaar onweer in de zondagnacht

Het begon overigens niet pas op maandagavond 2 augustus. In de nacht van zondag 1 op maandag 2 augustus trok ook al zwaar onweer over de omgeving. Een krantenbericht uit Scherpenzeel beschrijft twee uur onweer met zware slagregens. De bliksem sloeg op verschillende plaatsen in.

Bij een landbouwer brandde een hooiberg met hooi en ongedorste rogge af. De brandweer was het vuur pas in de ochtend meester. Elders werden een paard en twee koeien door de bliksem gedood. Ook in Voorthuizen viel die nacht regen. Bij de aftapping op maandagochtend werd 20,8 millimeter gemeten. Putten noteerde 17,5 millimeter en Hulshorst 19 millimeter. Het was een nat begin, maar het zwaarste moest nog komen.

Advertentie

Een warme maandag

In de dagen daarvoor was vanuit het zuiden warme en zeer vochtige lucht naar Nederland gestroomd. Op maandag liep de temperatuur in het midden van het land tot ongeveer 26 à 27 graden op. In die lucht kon zich opnieuw zwaar onweer ontwikkelen.

De historische weerkaarten wijzen op een overgangszone die later vanuit het zuidwesten naderde. Daarbij kwam ook een bovenluchttrog dichterbij, die de stijgende luchtbewegingen kon versterken. In de avond barstte het noodweer opnieuw los.

Hoe laat op 2 augustus de zwaarste regen Voorthuizen precies bereikte, hebben we nog niet kunnen achterhalen. De plaatselijke kranten noemen vooral de avond. Wel maken de beschrijvingen duidelijk dat de gevolgen groot waren.

Barneveld leek op Giethoorn

Onder het kopje ‘Onweerswee’ beschreef de Barneveldsche Courant hoe Barneveld maandagavond in korte tijd op Giethoorn was gaan lijken. De straatputten konden het water niet verwerken.

Voetgangers kwamen met natte voeten thuis. Ook fietsers hielden het niet droog. Auto’s vielen stil, waarna de inzittenden het water in moesten om hun voertuig weer op gang te helpen. De krant beschreef de toestand met enige humor, maar het beeld was duidelijk: straten waren tijdelijk waterwegen geworden.

De foto uit Voorthuizen laat zien dat het daar eveneens raak was. Hoeveel woningen vanbinnen onderliepen en hoe groot de schade was, weten we nog niet. Er wordt van tientallen gesproken en ook in de velden rond het dorp zou veel water hebben gestaan. De overstroomde Kerkstraat staat wel vast, daar is immers een foto van.

De meetreeks van het KNMI in de dagen rond 2 augustus 1948 - KNMI

Niet alleen Voorthuizen kreeg extreem veel regen

De volgende ochtend werd de omvang van de regenval duidelijk. In Voorthuizen werd 208 millimeter afgetapt: 208 liter water op iedere vierkante meter.

Zo’n uitschieter roept vragen op. Zeker omdat in de meetreeks op de voorafgaande dag precies een tiende van die hoeveelheid staat: 20,8 millimeter. Maar de oorspronkelijke gedrukte KNMI-tabel vermeldt beide waarden eveneens afzonderlijk.

Die tabel laat bovendien zien dat Voorthuizen niet alleen stond. Putten kreeg bij dezelfde aftapping 110 millimeter, Hulshorst 95 millimeter en Harderwijk 50,8 millimeter. Daarmee verschijnt een gebied waarin op meerdere plaatsen uitzonderlijk veel regen viel, met Voorthuizen als hoogste uitschieter.

Het record hoort bij het meetetmaal dat op 3 augustus om 08 UTC eindigde. De zwaarste regen viel dus op 2 augustus en mogelijk nog in de daaropvolgende nacht.

Waarom bleef de regen zo lang doorgaan?

De combinatie van de weerkaarten en de neerslagmetingen maakt een mogelijke verklaring zichtbaar. Aan de grond stond een noordelijke wind, terwijl hogerop een zwakke zuidelijke stroming aanwezig was. Bij de overgangszone kwamen luchtstromen samen en werd lucht opgetild. De zwakke bovenstroming past bij een buiengebied dat maar langzaam opschoof.

De noordelijke wind kon aan de noordzijde warme, vochtige lucht naar het buiengebied blijven voeren. Waar die lucht tegen de overgangszone botste, werd ze opgetild. Zo konden buien zich blijven voeden en mogelijk telkens opnieuw ontwikkelen.

Een buiengebied kan daardoor urenlang dezelfde omgeving treffen, ook als afzonderlijke buien wel bewegen. Dat is een aannemelijke verklaring voor de grote hoeveelheden rond Voorthuizen, Putten en Hulshorst. De precieze ontwikkeling kunnen we zonder gedetailleerde waarnemingen uit die uren niet meer vastleggen.

Water aan de voet van de Veluwe

Ook het landschap speelde vermoedelijk mee bij de overlast. Voorthuizen ligt aan de lagere westelijke rand van de Veluwe. Mijn vader, inmiddels bijna 88 en afkomstig uit het dichtbijgelegen Terschuur, kent het gebied en herinnert zich hoe nat het vroeger kon zijn. Voordat beken werden rechtgetrokken en veel sloten werden gegraven, bleef op verschillende plaatsen gemakkelijk water staan.

Bij zo’n uitzonderlijke watertoevoer konden laagten zich snel vullen en raakte de afvoer overbelast. Regen die op de hoger gelegen omgeving viel, kon bovendien naar lagere terreinen stromen.

Hoe de waarnemer de 208 millimeter precies heeft gemeten, waar de regenmeter stond en of hij tussentijds is geleegd, zoeken we nog uit. Maar de oorspronkelijke tabel en de hoge metingen in de omgeving geven het record inmiddels wel meer gewicht. En in de Kerkstraat stonden meerdere mensen midden in de zichtbare gevolgen.