Nieuwe seizoensverwachting zet de deur voor kou op een kier

Foto boven: Winter - Cynthia van Leusden

De uitzonderlijk vroege verstoring van de poolwervel, waarover we de afgelopen weken al enkele keren schreven, is inmiddels in volle gang. Tegelijkertijd laat de nieuwe seizoensverwachting van het Europese weercentrum ECMWF een interessant patroon voor de winter zien. Met relatief hoge luchtdruk boven Groenland en lagere druk zuidelijk daarvan ontstaat ruimte voor winterse ontwikkelingen. Maar of Nederland daarvan profiteert, ligt nog helemaal open.

De poolwervel krijgt momenteel veel aandacht. Dat is begrijpelijk: zo vroeg in het seizoen een grote verstoring zien, is bijzonder. Hoog boven het noordpoolgebied, waar de westenwinden in deze tijd normaal juist sterker worden, wordt de circulatie stevig ontregeld. De berekeningen wijzen op een tijdelijke omkering van die wind.

Daarmee komt een recordvroege major SSW in beeld, een plotselinge opwarming van de stratosfeer waarbij de gebruikelijke westenwind op ongeveer 30 kilometer hoogte en 60 graden noorderbreedte omslaat naar een oostenwind. Zolang die omkering nog in de verwachting staat, blijft het formele moment overigens iets om af te wachten.

Advertentie

De vraag die de meeste mensen bezighoudt, speelt zich een heel eind lager in de atmosfeer af. Wat gaan we van dit alles tijdens de komende winter merken?

Ook de winterkaarten worden interessant

Een nieuwe aanwijzing komt van de seizoensverwachting van het ECMWF, die met de toestand van 1 november als vertrekpunt is berekend. Gemiddeld over december, januari en februari verschijnt in die verwachting boven Groenland een gebied met een duidelijk hogere luchtdruk dan gebruikelijk. Ten zuiden daarvan loopt een brede strook met relatief lage luchtdruk over de Atlantische Oceaan richting West-Europa.

Dat patroon past bij een negatieve Noord-Atlantische Oscillatie, meestal afgekort tot NAO. Die index beschrijft de drukverdeling tussen het gebied rond IJsland en de subtropische Atlantische Oceaan. Bij een negatieve NAO is het gebruikelijke drukverschil kleiner en krijgt de westelijke stroming boven de oceaan vaker een andere vorm. Depressies kunnen zuidelijkere routes volgen en noordelijke hogedrukgebieden kunnen de aanvoer van zachte oceaanlucht naar delen van Europa hinderen of zelfs koude lucht naar het zuiden brengen.

Ook in de afzonderlijke wintermaanden is de voorkeur voor een negatieve NAO zichtbaar. De centrale waarden in de NAO-verwachting liggen in december, januari en februari onder nul. Tegelijkertijd is de spreiding tussen de berekeningen groot. Het is dus een voorkeur voor een bepaald type circulatie, geen verwachting dat de NAO de hele winter onafgebroken negatief blijft.

Advertentie

De verwachting van het Europese weercentrum voor de ligging van de straalstroom, gedurende de 3 wintermaanden. Hij wordt net ten noorden van ons land ingetekend, met een hogedrukgebied boven het noordoosten van Canada en Groenland. Bij ons hoort dit patroon bij een negatieve NAO-index. En die vergroot de kans op koude fasen tijdens de wintermaanden enigszins - ECWMF

Nederland blijft gevoelig voor de precieze ligging

Voor winterliefhebbers is zo’n patroon interessant. Hogedruk in het noorden kan zoals gezegd helpen om koude lucht zuidwaarts of westwaarts te laten uitstromen. Maar waar die lucht terechtkomt, hangt van de precieze ligging van de hoge- en lagedrukgebieden af.

Een depressie die ten zuiden van Nederland langs trekt, brengt bij ons een oostelijke of noordoostelijke wind op gang. Komt dezelfde depressie noordelijker uit, dan blijft de wind juist vanaf de relatief zachte zee waaien. Een verschuiving van enkele honderden kilometers maakt voor het weer bij ons soms een wereld van verschil.

Daarom moeten we ook voorzichtig zijn met de kleuren op de kaarten. Ze geven aan hoeveel de luchtdruk aan de grond en de hoogte van het 500 hPa-vlak, op ongeveer vijf kilometer hoogte, afwijken van gebruikelijk. De overgangen tussen de kleuren vormen geen grens tussen koude en zachte lucht.

Wat we wel kunnen zeggen is dat de nieuwe berekeningen een drukverdeling laten zien waarin koude lucht Nederland onder de juiste omstandigheden kan bereiken. Of die omstandigheden ook ontstaan, kunnen we uit een wintergemiddelde nog niet aflezen.

Kijk je naar het verwachte luchtdrukpatroon aan de grond, dan lijkt de depressiebaan zelfs pal over Nederland te lopen. Het zou een zeer wisselvallig weerbeeld kunnen opleveren, waarbij de exacte koers van de lagedrukgebieden (ten noorden of ten zuiden van Nederland langs) voor de temperaturen bepalend is - ECMWF

Cohen tempert de verwachtingen

Juist nu de aandacht voor de poolwervel zo groot wordt, zet de Amerikaanse onderzoeker Judah Cohen een stap terug. In zijn nieuwste analyse benadrukt hij hoeveel onzekerheid er nog is over december.

Zijn eerdere vergelijking met november 2009 kreeg veel aandacht. Daarna volgde de koude winter van 2009/2010. Maar Cohen verduidelijkt dat hij vooral keek naar de mogelijke ontwikkeling richting december. Daarmee heeft hij niet willen aangeven dat hij een herhaling van de complete winter verwacht.

Bovendien is de combinatie van een zeer vroege verstoring en een sterke El Niño zeldzaam. Er zijn weinig historische voorbeelden waarmee de huidige situatie goed te vergelijken valt. Ook heeft de gebruikelijke keten van een verstoorde poolwervel naar een negatieve AO/NAO en winterkou de afgelopen jaren volgens Cohen lang niet altijd gewerkt zoals verwacht.

Zijn belangrijkste boodschap is dan ook dat de verstoring de onzekerheid over het verdere verloop van dit jaar vergroot. Een verwachting die vooral op de sterke El Niño van dit moment steunt, kan daardoor minder houvast bieden dan op het eerste gezicht lijkt.

Wat gesimuleerde winters laten zien

Severe Weather Europe probeert de mogelijke ontwikkelingen van de komende tijd op een andere manier te verkennen. De website bekeek 21 winters uit klimaatsimulaties waarin een vergelijkbare vroege verstoring samenviel met een sterke El Niño en een westelijke windfase in de tropische stratosfeer boven de evenaar.

Daaruit komen voor delen van Europa koudere en sneeuwrijkere signalen in december en januari naar voren. Het zijn interessante aanwijzingen, maar de kaarten vragen om een zorgvuldige uitleg. Ze laten het verschil zien met vergelijkbare gesimuleerde winters waarin de poolwervel niet zo sterk werd verstoord.

Een koudere uitkomst door de SSW betekent daardoor niet automatisch dat de uiteindelijke maand ook kouder dan normaal wordt. Als andere invloeden het weer sterk naar de zachte kant duwen, kan de verstoring dat zachte signaal bijvoorbeeld alleen wat afzwakken. De auteur benadrukt dan ook dat deze kaarten geen winterverwachting zijn.

De NAO-index wordt door het Europese model voor de komende winter als negatief ingeschat. Een negatieve NAO-index verhoogt de kans op koude fasen enigszins - ECMWF

Niet alles komt door de poolwervel

Ook bij de nieuwe ECMWF-kaarten moeten we oppassen om de verschillende invloeden te gemakkelijk te benoemen. Het model neemt de toestand van de atmosfeer en de oceanen aan het begin van november mee. De aanloop naar de verstoring van de poolwervel maakt daar al deel van uit.

We kunnen de SSW en het interessante winterpatroon niet zomaar als twee onafhankelijke aanwijzingen bij elkaar optellen. Ze kunnen verschillende kanten op werken en elkaar ook beïnvloeden. Evenmin kunnen we uit deze kaarten zomaar afleiden welk deel van het berekende patroon door de poolwervel wordt veroorzaakt. Ook El Niño, de warme oceanen en andere processen, waarover we ook al eerder hebben geschreven, werken op de circulatie in.

Bovendien vertelt een gemiddelde over drie maanden niet heel duidelijk hoe de winter verloopt. Een paar uitgesproken blokkades kunnen een duidelijke afdruk nalaten, terwijl er tussendoor weken met zacht weer voorkomen. Andersom kan een overwegend zachte winter toch ook een flinke winterse periode bevatten.

De deur staat op een kier

Toch zijn we wel een stap verder dan enkele weken geleden. Toen ging het vooral om de naderende klap voor de poolwervel. Nu zien we ook een seizoensverwachting waarin noordelijke hogedruk en een voorkeur voor een negatieve NAO nadrukkelijk aanwezig zijn.

De komende weken wordt het vooral interessant om te zien of de verstoring hoog boven het poolgebied ook een blijvende afdruk op de lagere atmosfeer achterlaat. En vervolgens waar de hogedrukgebieden en de routes van de depressies dan terechtkomen.

Voor Nederland is het verloop van de komende winter hiermee nog lang niet beslist. Maar de nieuwe kaarten geven wel aanleiding om de ontwikkelingen met extra belangstelling te volgen. De deur naar kou staat op een kier. Of hij verder opengaat, moet later nog blijken.