Het bos gaat boven open, maar rolt op de bodem een deken uit

Foto boven: In de herfst laten de bomen hun bladeren vallen, beneden op de bodem vormen ze een beschermende laag - John Oomen

Wie in november door een loofbos wandelt, ziet niet alleen de bladeren verdwijnen. Het hele bos verandert van karakter. De lucht wordt weer zichtbaar, de wind dringt gemakkelijker tussen de stammen door en regen bereikt langs andere wegen de bodem. Tegelijkertijd vormt zich onder onze voeten een nieuwe beschermlaag. Wat hoog uit de boom valt, krijgt op de bodem een andere functie.

In de zomer kun je onder een dicht bladerdak bijna vergeten hoeveel lucht er boven het bos zit. Zeker onder beuken, waar de kronen op elkaar aansluiten, loop je door een wereld met een eigen plafond. Het licht is gedempt, de wind wordt afgeremd en een korte regenbui merk je soms pas als de eerste grote druppels van de bladeren vallen.

In de herfst laten de bomen hun bladeren vallen, beneden op de bodem vormen ze een beschermende laag - John Oomen

Nu het herfst is, gaat dat dak langzaam open. Eerst verschijnen kleine gaten tussen de verkleurende bladeren. Daarna worden takken zichtbaar die maandenlang verborgen waren. En op een dag kijk je tussen de stammen door ineens veel verder dan een paar weken eerder.

Advertentie

Voor ons verandert vooral het uitzicht. Voor het bos veranderen ook de omstandigheden waaronder planten, dieren en de bodem de winter ingaan.

Meer licht, maar een zwakkere zon

Zodra de bladeren zijn verdwenen, kan een groter deel van het daglicht tot de bosbodem doordringen. Dat lijkt tegenstrijdig, maar terwijl de dagen korter en donkerder worden, wordt het onder de bomen juist opener en plaatselijk ook lichter.

Toch keert de warmte daarmee niet terug. De novemberzon staat laag, schijnt maar kort en wordt vaak door wolken afgeschermd. Bovendien werpen ook kale stammen en takken schaduwen. Het bos laat meer licht door, maar uit een steeds kleinere dagelijkse voorraad.

Op een zonnige dag kun je het verschil mooi zien. Licht valt dezer dagen op plekken die in de zomer vrijwel voortdurend in de schaduw liggen. Een varen, een pluk mos of een jonge boom krijgt ineens rechtstreeks zonlicht op zich.

Advertentie

De bekendste gebruikers van het open bladerdak wachten nog even. Bosanemonen en andere voorjaarsbloeiers benutten later pas de periode waarin de dagen alweer langer worden, maar de bomen nog niet in blad staan. Het venster dat nu opengaat, blijft tot in het voorjaar beschikbaar.

De regen vindt andere wegen

Ook voor de regen verandert iets. Een bladerdak houdt het water eerst vast. Een deel druppelt later alsnog naar beneden, maar een ander deel verdampt weer zonder ooit de bodem te bereiken. Wie tijdens een korte zomerbui onder een grote beuk heeft geschuild, kent dat effect.

Nadat het blad van de bomen is, wordt die opvang kleiner. Regen kan gemakkelijker tussen de takken door vallen. Maar ook een kale boom is geen leeg geraamte waar al het water ongehinderd doorheen gaat. Takken, twijgen en schors blijven water vasthouden. Een deel stroomt bovendien langs de stam omlaag. Hoeveel regen uiteindelijk beneden aankomt, hangt onder meer van de boomsoort, de wind en de duur en intensiteit van de regen af.

Intussen neemt het waterverbruik van de loofbomen sterk af. Zonder bladeren valt hun verdamping grotendeels weg. Ook de lagere temperaturen en kortere dagen beperken het verlies.

Daarmee begint een periode waarin de watervoorraad in de bodem zich kan herstellen. Het vochttekort dat tijdens het zomerhalfjaar is ontstaan, wordt geleidelijk aangevuld en steeds meer water kan verder naar beneden zakken. Een nat bospad betekent nog niet dat ook het grondwater alweer op peil is. Daar is vaak meer tijd voor nodig.

De wind komt verder naar binnen

Met het verdwijnen van de bladeren neemt ook de beschutting af. De wind vindt gemakkelijker een weg tussen de bomen door. Op een plek die in de zomer haast windstil aanvoelde, kun je nu ineens de koude lucht langs je gezicht voelen bewegen. Het bos blijft de wind wel afremmen. Stammen, takken, struiken en jonge bomen staan nog altijd in de weg. Hoe sterk je de verandering merkt, verschilt daarom van plek tot plek.

Ook het contact met de nachtelijke hemel verandert. Onder een dicht bladerdak is de bodem meer afgeschermd. Waar het dak opengaat, kunnen oppervlakken tijdens heldere nachten gemakkelijker warmte uitstralen en afkoelen.

Toch wordt de bosbodem daarmee niet vanzelf de koudste plek in de omgeving. De resterende begroeiing, de bodem en de beschutting blijven meespelen. En juist op het moment dat boven de bescherming afneemt, gebeurt beneden iets anders.

Een deken van bladeren

Het blad dat uit de bomen valt, vormt op de grond een nieuwe laag. Eerst luchtig en ritselend, later platter en vochtiger. Tussen en onder die bladeren ontstaat een beschutte wereld.

De strooisellaag dempt temperatuurschommelingen en helpt de bodem te beschermen tegen uitdroging en vorst. Dit betekent niet dat het er nooit kan vriezen. Wel dringt een korte koudeprik minder gemakkelijk door dan op een kale, onbeschermde bodem. Bodemdiertjes vinden er bovendien schuilplaatsen.

Het bos verplaatst als het ware een deel van zijn bescherming. Wat boven de wind en de zon tegenhield, ligt nu beneden op de grond. Daar blijft het blad niet werkloos liggen. Schimmels, bacteriën en kleine dieren breken het geleidelijk af. Daarbij komen voedingsstoffen vrij. Hoe snel dat gaat, verschilt sterk: het ene blad verteert gemakkelijker dan het andere, en ook vocht, temperatuur en de toestand van de bodem zijn van belang.

Op de Veluwe is dat laatste een belangrijk aandachtspunt. Onderzoek van Wageningen University & Research laat zien dat sterke bodemverzuring de afbraak van bladeren kan remmen. Een dikke laag oud blad is dus niet zonder meer een teken dat de kringloop goed werkt. Soms blijft het juist liggen doordat die kringloop hapert.

Boven rustiger, beneden nog volop leven

Zo gaat een loofbos met twee bewegingen tegelijk de winter in. Boven wordt het kaler en opener, beneden hoopt zich materiaal op dat beschutting, voedsel en nieuwe voedingsstoffen levert.

Dit alles maakt een novemberwandeling interessant. Kijk eens omhoog naar de gaten in het bladerdak en voel waar de wind tussen de stammen door komt. Kijk daarna naar de bladeren onder je schoenen. Wat boven verdwijnt, helpt beneden het bos de winter door.