Kou op noordelijk halfrond laat sporen na

Foto boven: Het noordoosten van Groningen was de afgelopen dagen opnieuw het toneel van een sneeuwjacht - Jannes Wiersema

Het koude weer van de laatste tijd, dat grote delen van het noordelijk halfrond in zijn greep heeft gehad of nog steeds heeft, laat op diverse plaatsen sporen na.

Na jaren met zachte winters heeft de winter dit jaar overal op het noordelijk halfrond weer koppen gemaakt. Dat begon al vroeg in december in Canada en de VS, toen zich daar een eerste uitbraak van arctische kou vanuit het poolgebied afspeelde. Die uitbraak was een reactie op het kort stilvallen van de poolwervel aan het einde van de novembermaand.

Het noordoosten van Groningen was de afgelopen dagen opnieuw het toneel van een sneeuwjacht - Jannes Wiersema

Sneeuw in Japan

Waren het toen in Europa nog de hoge temperaturen die in het nieuws waren, in het oosten van Siberië was het ook erg koud. Een deel van die kou stroomde er de zee op en zette een onafzienbare rij aan sneeuwbuien op de rails, die het noorden en westen van Japan onder een dikke sneeuwlaag deden verdwijnen. Ook dat ging bijzonder snel.

Advertentie

Vanaf eind december veroverde de kou ook een steeds groter deel van Europa. Ook bij ons in Nederland gingen de temperaturen omlaag. De voor ons interessantste periode speelde zich in de eerste 10 dagen van januari af, toen zeer koude, vanuit het arctische gebied afkomstige lucht vooral hogerop in de atmosfeer tot onze omgeving wist door te dringen.

Lijn met sneeuwbuien vanuit poolgebied naar Nederland

De interactie ervan met het warme water van de Noorse Zee en de Noordzee zette ook bij ons een variant van de Japanse buientrein op de rails. Vanuit het poolgebied, direct naar Nederland. Het leverde een dikke sneeuwlaag op. Op diverse plaatsen in het laagland wam tussen 20 en 30 centimeter te liggen, op de Veluwe zelfs hier en daar tot 40 centimeter.

Terwijl het bij ons na 11 januari weer even behoorlijk zacht werd, tekende zich op de weerkaarten wereldwijd een bijzondere situatie af. Boven het poolgebied verscheen een hogedrukbolwerk dat er in grote lijnen tot op dit moment is blijven liggen. Een gevolg van de vorming van dit hogedrukgebied was dat ijskoude poollucht vanuit de arctische regio aam alle kanten naar het zuiden werd geduwd en boven de continenten eromheen terechtkwam.

Van west naar oost grote gebieden met kou

In een strook van Seattle aan de westkant tot Kamtsjatka aan de oostkant kwamen de temperaturen ver onder normaal te liggen. Een gebied van de Britse eilanden via een groot deel van de Benelux en Frankrijk naar het zuidoosten vormde daarop de enige uitzondering.

Advertentie

In Noord-Amerika speelde zich een volgende, splijtende kou-inval af. Tot in het diepe zuiden daalden de temperaturen er tot ver onder nul, ijzelde en sneeuwde het en kwamen grote gebieden in een wintersituatie terecht die ze nauwelijks kenden. Rond de grote meren en bij de Niagara-watervallen werd het zo koud dat het water er deels bevroor. Ook op de rivieren in New-York en in Washington DC verscheen ijs. En dat was toch een tijd geleden. Verder kwam in Noord-Amerika op deze manier ook veel meer sneeuw dan normaal te liggen.

Kou vanuit Rusland naar het westen

In Rusland en Siberië draaide de wind naar het oosten. Zeer koude lucht werd op transport naar Europa gezet en bereikte ons continent. Vooral het oosten en grote delen van Scandinavië werden erdoor overspoeld. Hier in het westen ging het allemaal wat moeilijker.

Ook in ons werelddeel zijn de gevolgen duidelijk. Zo ligt er nu duidelijk meer sneeuw dan gebruikelijk. Zelfs Nederland heeft al heel wat centimeters te verwerken gekregen. Verder heeft het ijs op het noordelijke deel van de Botnische Golf zich de afgelopen dagen sterk uitgebreid, tot over een gebied dat veel uitgestrekter dan normaal is. In een land als Polen worden de rivieren dit jaar meer en meer het toneel van ijsgang. Bij Helsinki varen de veerponten eindelijk weer eens door het ijs. Het vroor het vrijdag in de ochtend 25 graden.

Kamtsjatka verdween onder metersdikke laag sneeuw

In het oosten van Azië bleef het weer intussen koppen maken. Niet alleen Japan, maar ook Kamtsjatka kwam in het nieuws. In de hoofdstad Petropavlovsk vielen meters sneeuw en ontstonden indrukwekkende sneeuwduinen, die overal ter wereld werden belicht.

Tegelijkertijd zien we nu dat de straalstroom dermate zuidelijk ligt dat het Middellandse Zeegebied last heeft van een langgerekte depressietrein. Portugal beleefde de afgelopen dagen met de passage van Ingrid de zwaarste storm uit zijn geschiedenis. In Coimbra was de schade enorm. Er werden windvlagen met snelheden tot 208,8 kilometer per uur gemeten, een record. Dat gebeurde op de passage van een stingjet, die de wind daar een sterke push gaf.

Gemiddelde temperatuur noordelijk halfrond fors omlaag

Een bijzonder gevolg van het koude weer is dat de gemiddelde temperatuur op het noordelijk halfrond gemiddeld nu 0,93 graden lager ligt dan vorig jaar om deze tijd. Dat is een behoorlijk groot verschil. En zelfs daarmee ligt de gemiddelde temperatuur toch nog 0,15 graden boven de normaal uit de periode 1991-2020 en 0,54 graden boven die uit 1979-2000.

Door het wegschuiven van al de kou uit het poolgebied naar de continenten eromheen is het in het noordpoolgebied nu juist duidelijk warmer dan normaal. Het is er gemiddeld -19,83 graden, tegen -23,04 graden normaal. Een verschil van 3,21 graden ten opzichte van de normaal uit de periode 1991-2020. Vergelijk je de huidige temperatuur met die uit de normaalperiode 1971-2000, dan is het verschil nog groter, namelijk 4,56 graden. Een record is het net niet.

Groot tekort aan zeeijs in poolgebied

Een gevolg van het warme weer in het poolgebied is dat de zeeijsbedekking er op dit moment erg laag is. Alleen in het jaar 2018, ook zo’n jaar waarin veel kou vanuit het poolgebied naar de continenten eromheen opschoof, was het op dit moment nog net een beetje minder.