24 oktober 2003: toen de herfst even onder sneeuw verdween

Foto boven: Bennekom in de sneeuw op 24 oktober 2003 - Tom van der Spek

Op 24 oktober 2003 reed ik naar Berg en Dal. Daar, op de heuvels bij Nijmegen, was iets bijzonders gebeurd. Terwijl de herfst nog volop bezig was, lag er ineens een flinke laag sneeuw. Kinderen bouwden sneeuwpoppen en hielden sneeuwballengevechten. Ruim een maand na de laatste tropische septemberdagen leek het plotseling winter.

Sommige weerdagen blijven je bij. Niet alleen door de cijfers die achteraf in de boeken terechtkomen, maar vooral ook door wat je zelf hebt gezien. Die vrijdag in oktober 2003 was er zo een. Tijdens mijn rit naar Berg en Dal kwam ik in een winters landschap terecht. Op ongeveer 95 meter hoogte lag een voor de tijd van het jaar indrukwekkende laag sneeuw van zo’n 5 centimeter. Genoeg om grote sneeuwpoppen te bouwen en sneeuwballengevechten te houden. Daar werd dan ook volop gebruik van gemaakt.

Bennekom in de sneeuw op 24 oktober 2003 - Tom van der Spek

Het bijzondere van die dag was niet alleen het vroege tijdstip in het jaar, maar ook de combinatie van sneeuw en herfstkleuren. Aan de bomen zat nog veel blad, waaroverheen ineens het wit van de winter lag. En dat in een jaar dat we ons tot dan toe vooral vanwege de hitte en droogte herinnerden.

Advertentie

Een maand eerder nog tropisch

De zomer van 2003 was uitzonderlijk warm geweest. Ook in de herfst daarna hield de warmte het nog een tijd vol. Op 19 en 20 september werd het in Maastricht zelfs ruim 31 graden. Wie toen buiten liep, zou nauwelijks hebben kunnen vermoeden dat ruim een maand later op sommige plaatsen sneeuwpoppen gebouwd konden worden.

Toch kwam de sneeuw van 24 oktober ‘niet zomaar uit de lucht vallen’. In de weken ervoor waren de weerkaarten al grondig verbouwd. Na een natte oktoberstart volgde vanaf de 11e een vrijwel droog tijdvak. De zon scheen volop en in de nachten werd het steeds kouder.

In het noordoosten vroor het vanaf 16 oktober plaatselijk veertien nachten achtereen. Op het weerstation Eelde was zo’n lange reeks vorstnachten in oktober sinds het begin van de metingen in 1908 nog niet voorgekomen. De winter had zich dus al aangekondigd voordat de eerste sneeuwvlokken verschenen.

De sneeuw begint in Wageningen, foto genomen vanuit het gebouwd van Meteo Consult - Reinout van den Born

Koude lucht uit het noordoosten

De weerkaarten werden spannend. Op 23 oktober lag een hogedrukgebied in de omgeving van IJsland, met een uitloper naar Scandinavië. Boven de Alpen bevond zich een lagedrukgebied. Daartussen waaide bij ons een noordoostenwind, die koude lucht aanvoerde.

Advertentie

Overdag was het op de 23e nog vrij zonnig. Met temperaturen van ongeveer 6 tot 8 graden en een schrale wind voelde het al behoorlijk koud aan.

In de avond en nacht trok de uitloper van het hogedrukgebied over Nederland. De wind nam af en onder een heldere hemel ging de temperatuur snel omlaag. Op vliegbasis Twenthe daalde het kwik uiteindelijk tot −8,5 graden. Daarmee werd het landelijke oktoberrecord geëvenaard, dat sinds 28 oktober 1931 op naam van Winterswijk stond. Nog nooit was het in Nederland zo vroeg in het najaar zo koud geweest.

Die vorst was er bovendien al voordat er sneeuw lag. Er was dus geen sneeuwdek dat de eerste sterke afkoeling een extra zet kon geven. De aangevoerde lucht was al koud genoeg om het boven een sneeuwvrije bodem zover te laten afkoelen.

Al gauw gaat het harder - Reinout van den Born

Toen kwam de sneeuw

Vanuit het noordwesten naderde vervolgens een neerslaggebied. In het Waddengebied was de temperatuur bij aankomst daarvan alweer tot ruim boven het vriespunt gestegen. Daar viel regen. Dieper landinwaarts hield de kou langer stand en viel de neerslag als sneeuw.

In de vroege ochtend verschenen in het noorden de eerste vlokken. Daarna breidde de sneeuwval zich zuidwaarts uit. Vooral in het midden en oosten werd het wit. Op de Utrechtse Heuvelrug, de Veluwe en rond Deventer viel plaatselijk 2 tot 4 centimeter. Bij Nijmegen werd ongeveer 5 centimeter gemeld, een hoeveelheid die goed aansloot bij wat ik zelf in Berg en Dal zag.

Dat was het landschap waarin ik die dag terechtkwam. Het zag er echt winters uit. Veel mensen waren buiten, hier en daar kwamen zelfs sleetjes tevoorschijn. Ook al sneeuwde het niet meer, het was buiten nog steeds koud genoeg om het dekje stand te laten houden.

Het bleef overdag dan ook bijzonder koud. In Deelen liep de temperatuur niet verder op dan tot 2,1 graden. De Bilt kwam over het hele etmaal gemiddeld zelfs op −0,2 graden uit. Dat betekende overigens niet dat het daar de hele dag vroor: de koude nacht woog zwaar mee in het daggemiddelde.

En wordt het buiten wit - Reinout van den Born

Ook Brussel werd even wit

De sneeuw hield zich niet aan de landsgrens. Ook in België sneeuwde het op verschillende plaatsen en bleef plaatselijk een laagje liggen. Volgens een overzicht van MeteoBelgique werd zelfs Brussel rond het middaguur tijdelijk wit. Op de hoge plateaus bereikte de sneeuwlaag een dikte van maximaal 2 centimeter.

Dat Brusselse sneeuwdek laat meteen zien hoe vluchtig zo’n gebeurtenis kan zijn. Wie alleen naar de vaste sneeuwdekmetingen van acht uur ’s morgens kijkt, mist mogelijk het landschap dat pas tegen de middag wit werd en daarna alweer ontdooide.

Het winterse weer had ook een minder mooie kant. In de Belgische regio Tielt gebeurden die dag verschillende zware verkeersongevallen. Bij een ongeval in Aarsele beschreef de krant expliciet hoe een auto tijdens regen en sneeuwval op gladde kasseien slipte. De plotselinge winterse omstandigheden vergden die dag dus ook voorzichtigheid op de weg.

De sneeuw verdween, de kou bleef

Op de meeste plaatsen was het sneeuwdek geen lang leven beschoren. Toen de temperatuur boven nul kwam, smolt het weer weg. Maar daarmee was de kou nog niet voorbij. In België daalde het kwik op 25 oktober in Neidingen tot −10,1 graden. Ook elders in de Ardennen vroor het bijna 10 graden. Voor temperaturen beneden −10 graden in oktober moest het KMI helemaal terug naar 1931.

In Nederland kwam het op 27 en 28 oktober plaatselijk opnieuw tot matige vorst. Uiteindelijk eindigde oktober in De Bilt met een gemiddelde temperatuur van 7,5 graden als de koudste oktober sinds 1974.

Op zo’n uitgebreide schaal als op 24 oktober was het in Nederland in oktober sinds 1975 niet meer wit geweest. Toen viel de sneeuw nog vroeger, op 13 oktober. Een vroegterecord was de sneeuw van 2003 dus niet, maar uitzonderlijk was de gebeurtenis zeker.

November werd warmer dan oktober

Wie de vroege sneeuw als voorbode van een strenge winter zag, kwam bedrogen uit. In november sloeg het weer om. De maand werd in De Bilt gemiddeld 8,0 graden en daarmee zelfs een halve graad warmer dan oktober. In De Bilt vroor het maar op één dag. Op 23 november werd in Twenthe alweer 16,3 graden gemeten.

Ook de winter van 2003/2004 verliep als geheel zacht. Helemaal zonder winterweer ging die niet voorbij: begin en eind januari waren er winterse perioden en eind februari werd het opnieuw kouder. Maar een lange, strenge winter volgde niet op de bijzondere oktoberkou.

Wat bleef, was de herinnering aan die ene vrijdag. Aan een rit naar Berg en Dal, waar een herfstlandschap even onder een laag sneeuw verdween. En aan kinderen die er meteen op insprongen. Want als er genoeg sneeuw ligt om een sneeuwpop te bouwen of een sneeuwballengevecht te houden, dan doe je dat. Ook als het nog maar 24 oktober is.

Lees hier hoe die sneeuwdag in België verliep: Op 24 oktober 2003 viel er sneeuw, die een tijd bleef liggen