De stille tol van de hete zomer: ook Nederland zwaar geraakt

Foto boven: Water wordt op de Haagse Schouwbrug gespoten om het uitzetten ervan als gevolg van de hitte te voorkomen - Gieny Westra

In de twee weken rond de hitte van eind juni overleden in Nederland ruim 900 meer mensen dan verwacht. Inmiddels laat nieuw Europees onderzoek zien hoe groot de gezondheidsschade van de afgelopen zomer als geheel vermoedelijk is geweest.

Alleen al in 854 onderzochte stedelijke gebieden komen wetenschappers op ruim 50.000 extra sterfgevallen door hitte uit. Ook de beruchte zomer van 2003 blijft in hun berekeningen ruim achter.

Water wordt op de Haagse Schouwbrug gespoten om het uitzetten ervan als gevolg van de hitte te voorkomen - Gieny Westra

De gevolgen van een hete zomer zijn vaak goed zichtbaar. Gras wordt geel, de waterstand in rivieren daalt en bomen laten vroeg hun bladeren vallen. Wat de warmte met onze gezondheid doet, blijft veel vaker buiten beeld. Die tol wordt meestal pas achteraf zichtbaar, op het moment dat onderzoekers de sterftecijfers naast de temperaturen leggen.

Advertentie

In Nederland was eind juni al te zien dat de hitte diepe sporen achterliet. Volgens het RIVM overleden tussen 22 en 28 juni naar schatting 586 meer mensen dan verwacht. In de week erna kwamen daar nog eens 325 mensen bij. Samen ging het om ongeveer 911 extra sterfgevallen. De doodsoorzaken waren niet bekend, maar dat de hitte een rol speelde, achtte het instituut zeer aannemelijk. Vooral in het zuiden en oosten, waar het ook het warmst werd, was de sterfte verhoogd. De grootste toename trad op onder 80-plussers.

Ook na de hitte kunnen mensen overlijden

Opvallend is dat de verhoogde sterfte na de hitteperiode aanhield. Het RIVM spreekt in dat geval van een na-ijleffect: de gevolgen van de warmte kunnen nog doorwerken, ook als de temperatuur alweer is gedaald. De overgang naar aangenamer weer betekent dus niet automatisch dat ook de gezondheidseffecten meteen voorbij zijn.

Een nieuwe studie van onderzoekers van Imperial College London en de London School of Hygiene & Tropical Medicine plaatst die Nederlandse cijfers nu in een groter geheel. Voor hun onderzoek bekeken zij 854 stedelijke gebieden in dertig Europese landen. Samen wonen daar ongeveer 173 miljoen mensen, circa 40 procent van de bevolking van de onderzochte landen. De uitkomsten gelden dus voor de onderzochte stedelijke gebieden, niet voor heel Europa.

Ongeveer 1.300 sterfgevallen in Nederlandse steden

Voor de onderzochte Nederlandse stedelijke gebieden schatten de wetenschappers de hittesterfte tijdens juni, juli en augustus op ongeveer 1.300 mensen. Die gebieden tellen samen bijna 7,9 miljoen inwoners. Het cijfer is dus geen totaal voor heel Nederland.

Advertentie

Dit aantal kan niet bij de eerder genoemde 911 extra sterfgevallen worden opgeteld. De perioden en bevolkingsgroepen overlappen, terwijl de onderzoekers bovendien een andere rekenmethode gebruiken.

Ook is het geen telling van overlijdensakten waarop hitte als doodsoorzaak staat. De onderzoekers combineerden temperaturen met historische verbanden tussen warmte en sterfte. Zo berekenden zij hoeveel sterfgevallen aan de hitte konden worden toegeschreven. Voor de Nederlandse gebieden lag de geschatte uitkomst, met alle onzekerheid daaromheen, tussen ongeveer 980 en 1.680.

Zelfs boven de zomer van 2003

Voor alle onderzochte steden samen kwam de schatting op ongeveer 50.400 hittedoden uit. Daarmee voert 2026 de onderzochte reeks vanaf 2000 aan. Voor 2003 berekenen de onderzoekers in dezelfde steden ongeveer 28.500 sterfgevallen; voor 2022 ongeveer 29.500. Binnen deze reeks was 2022 dus de vorige recordhouder, al geldt de zomer van 2003 nog altijd als de grote historische ijkzomer.

Bij deze vergelijking hoort wel een kanttekening. Voor 2026 gebruiken de onderzoekers recentere bevolkingsgegevens. Rekenen zij met dezelfde bevolkingsomvang en sterfteaannames als voor de historische reeks, dan daalt de schatting voor deze zomer tot ongeveer 45.500. Ook daarmee blijft 2026 ruim boven beide eerdere piekjaren. Ook bij gelijke uitgangspunten blijft het verschil dus groot.

Wat komt door klimaatverandering?

Vervolgens berekenden de wetenschappers hoe de zomer zou zijn verlopen zonder de opwarming door menselijke activiteiten. Zij maakten daarvoor een koelere tegenhanger van het werkelijk opgetreden weer en bepaalden ook daarvoor de verwachte hittesterfte. Het verschil tussen beide berekeningen schrijven zij toe aan klimaatverandering.

Voor de Europese steden gaat het hierbij om ongeveer 32.600 sterfgevallen, circa twee derde van het geschatte totaal. In de Nederlandse stedelijke gebieden komen de onderzoekers uit op ongeveer 720 sterfgevallen, ofwel 55 procent. Dat zijn schattingen op bevolkingsniveau: ze zeggen niet welke individuele mensen zonder de extra opwarming nog zouden hebben geleefd.

Betere bescherming tegen hitte steeds belangrijker

De studie laat daarmee zien hoe de gevolgen van een hete zomer verder reiken dan temperatuurrecords en verdroogde landschappen. De onderzoekers pleiten naast vermindering van de uitstoot van broeikasgassen voor een betere bescherming tegen hitte: woningen en zorggebouwen die koeler blijven, meer schaduw en groen en tijdige waarschuwingen. Ook in het relatief gematigde Nederland wordt die bescherming steeds belangrijker, zeggen zij.