Vroege verstoring poolwervel steeds groter: vroeg winters?

Foto boven: Garderen in de sneeuw, begin januari van dit jaar - Reinout van den Born

De verwachte verzwakking van de poolwervel, waarover we vorige week al schreven, krijgt steeds duidelijker vorm. Begin november kunnen de westenwinden hoog boven het noordpoolgebied vrijwel tot stilstand komen.

In een deel van de berekeningen draaien ze zelfs tijdelijk om. Daarna lijkt herstel te volgen. Maar daarmee zijn mogelijke gevolgen voor het weer later dit najaar nog niet van tafel. De afgelopen winter liet zien waarom.

Garderen in de sneeuw, begin januari van dit jaar - Reinout van den Born

De poolwervel bouwt zich normaal nu op

Terwijl de herfst beneden verdergaat, hoort de winter hoog boven het noordpoolgebied steeds steviger in het zadel te komen. Door het verdwijnen van de zon daar koelt de stratosfeer sterk af. Rond die koude poel boven het poolgebied trekken de westenwinden aan. Zo bouwt de stratosferische poolwervel zich in deze tijd van het jaar normaal gesproken verder op.

Advertentie

Dit jaar echter lijkt die opbouw stevig te worden onderbroken. Een sterk blokkerend hogedrukgebied tussen Scandinavië en het Oeralgebergte brengt grote atmosferische golven op gang. Die kunnen tot in de stratosfeer boven het poolgebied doordringen en daar de westelijke stroming afremmen. De poolwervel raakt hierdoor verstoord, juist op het moment dat hij aan kracht zou moeten winnen.

Bijna tot stilstand

De berekening van het Europese weercentrum ECMWF van 25 oktober laat zien hoe groot die terugval kan worden. De westenwind op ongeveer 30 kilometer hoogte neemt daarin af van ruim 20 meter per seconde naar veelal nog maar enkele meters per seconde in de eerste novemberweek.

Over de forse verzwakking zijn de verschillende berekeningen het behoorlijk eens. De onzekerheid zit vooral in de vraag hoe ver de wind terugvalt. Een deel van de lijnen duikt onder nul. Dan verandert de westenwind tijdelijk in een oostenwind.

Zo’n omkering is een belangrijk criterium voor een zogeheten major SSW: een plotselinge opwarming van de stratosfeer waarbij de gebruikelijke circulatie sterk wordt verstoord. Daarvoor moet de daggemiddelde westenwind op 60 graden noorderbreedte en op het drukvlak van 10 hPa daadwerkelijk in een oostenwind veranderen. Een kortstondige omkering binnen een etmaal is dus onvoldoende, het gemiddelde moet over het etmaal oostelijk zijn.

Advertentie

Of het zover komt, staat nog niet vast. Mocht het begin november daadwerkelijk tot zo’n major SSW komen, dan zou dat de vroegste zijn in de beschikbare historische reeks. Eerdere vroege SSW’s vonden daarin pas in de tweede helft van november plaats.

De verwachting voor de kracht van de westenwinden in de stratosfeer boven het poolgebied, binnen de cirkel van 60 graden noord - ECMWF

Cohen kijkt met verbazing toe

Ook poolwervelonderzoeker Judah Cohen volgt de ontwikkelingen met grote belangstelling. In een recent bericht benadrukte hij hoe sterk de berekeningen nog schommelen. In zijn nieuwste bericht meldde hij dat zijn verwachting voor de stratosferische Arctische Oscillatie bij een afwijking van vier standaardafwijkingen onder normaal buiten de schaal van zijn grafiek verdween.

Dat is een bijzonder sterk signaal voor een verstoorde circulatie hoog boven het poolgebied. Het betekent echter niet dat de luchtdrukverdeling aan de grond dezelfde extreme afwijking gaat vertonen. Daarvoor moet de verstoring eerst verder naar beneden doorwerken.

Daarna weer herstel

In de Europese berekening trekken de westenwinden in de stratosfeer vanaf ongeveer half november weer aan. Later in november en begin december komt een groot deel van de berekeningen weer in de buurt van de gebruikelijke waarden of daarboven.

Op het eerste gezicht lijkt daarmee sprake van een forse, maar tijdelijke onderbreking van de najaarsopbouw. Toch zou het te snel zijn om daaruit af te leiden dat ook de mogelijke gevolgen voor ons weer van de baan zijn.

De atmosfeer herstelt namelijk niet op alle hoogten tegelijk. Terwijl de wind bovenin alweer aantrekt, kan de verstoring lager in de stratosfeer langer blijven bestaan. Als die ook de wisselwerking met de luchtlagen daaronder beïnvloedt, kunnen de gevolgen voor het weer bij ons aan het aardoppervlak pas weken later zichtbaar worden.

De herinnering aan vorig jaar

De afgelopen winter biedt hiervoor een interessante vergelijking. Eind november 2025 draaide de wind in de stratosfeer op ongeveer 30 kilometer hoogte heel kort om. De poolwervel herstelde zich vervolgens. De omkering van 28 november staat in de door stratosfeeronderzoeker Simon Lee bijgehouden reeks van plotselinge stratosferische opwarmingen.

Ruim een maand later volgde in Nederland een opvallend winterse periode. Tijdens de eerste twaalf dagen van januari stroomde koude lucht vanuit het noorden naar onze omgeving en viel herhaaldelijk sneeuw. Op veel plaatsen ontstond een sneeuwdek van 10 tot 20 centimeter, plaatselijk nog aanzienlijk meer. Rond 12 januari maakte de dooi een einde aan de sneeuwrijke periode.

Daarmee is niet bewezen dat de korte windomkering van november die sneeuwperiode veroorzaakte. Ook de ontwikkelingen in de lagere atmosfeer speelden een belangrijke rol. Maar de opeenvolging paste wel bij een mechanisme dat we van stratosferische verstoringen kennen: een mogelijke reactie aan de grond kan geruime tijd op zich laten wachten.

Waar blijft de verstoring hangen?

Voor de komende weken wordt het daarom interessant om verder te kijken dan alleen naar de wind op 30 kilometer hoogte. Hoe diep dringt de verstoring door? Blijft de circulatie lager in de stratosfeer langdurig verzwakt? En doen zich vervolgens omstandigheden voor waarin hogedrukgebieden zich gemakkelijker boven het hoge noorden kunnen handhaven?

Dergelijke blokkades kunnen de weg vrijmaken voor koude lucht die naar het zuiden uitstroomt. Begin januari van dit jaar zagen we zo’n drukverdeling met een noordelijke afstroom naar onze omgeving. Dat een verstoorde poolwervel de kans op zulke koude-uitbraken in de daaropvolgende weken kan vergroten, is bekend. Waar die kou terechtkomt, verschilt echter per situatie.

Er kan later dit jaar een reactie komen

Ook nu is een vertraagde reactie mogelijk, later in november of in december, als de verwachte verstoring zich ontwikkelt en verder naar beneden doorwerkt. Of dat Nederland opnieuw een sneeuwrijke periode oplevert, is nog niet te zeggen. Wel laat de afgelopen winter zien waarom we de ontwikkeling van het weer boven het noordelijk halfrond, ook nadat de poolwervel zich vanuit een sterk verstoorde fase weer heeft hersteld, toch nog een tijdje moeten blijven volgen.