Poolwervel nog in opbouw, maar krijgt al een fikse opdoffer

Foto boven: De verwachting van het ECWMF met betrekking tot de ontwikkeling van de kracht van de poolwervel gedurende de komende weken. De dip in de ontwikkeling ervan komt duidelijk in de verwachting terug - ECMWF

De winter is nog niet begonnen en de poolwervel boven het noordpoolgebied is nog volop in opbouw. Toch krijgt hij de komende weken waarschijnlijk al een eerste opdoffer te verwerken. Een sterke blokkade tussen Scandinavië en het Oeralgebergte verstoort de ontwikkeling. Zelfs poolwervelonderzoeker Judah Cohen zegt nog te worstelen met de vraag wat hiervan de gevolgen kunnen zijn.

Hoog boven het noordpoolgebied begint ieder najaar een nieuwe winter. Terwijl beneden de bladeren verkleuren en de eerste nachtvorsten optreden, koelt de lucht in de stratosfeer sterk af. De zon verdwijnt er en blijft steeds langer onder de horizon. Rond het koude poolgebied ontwikkelt zich in de stratosfeer een gordel van westenwinden: de stratosferische poolwervel.

De verwachting van het ECWMF met betrekking tot de ontwikkeling van de kracht van de poolwervel gedurende de komende weken. De dip in de ontwikkeling ervan komt duidelijk in de verwachting terug - ECMWF

Normaal gesproken wint de poolwervel in de loop van de herfst aan kracht. De temperatuurverschillen tussen het poolgebied en zuidelijker gelegen gebieden worden groter en de wind neemt toe. Maar dit jaar lijkt die opbouw al vroeg te worden verstoord.

Advertentie

Windsterkte ongeveer gehalveerd

Dat is goed te zien in de verwachting van het Europese weercentrum ECMWF van 20 oktober. De grafiek toont de gemiddelde westenwind rond de aarde op 60 graden noorderbreedte, op een hoogte van ongeveer 30 kilometer. Meteorologen gebruiken deze wind als een belangrijke maat voor de sterkte van de poolwervel.

Aanvankelijk neemt de wind nog toe tot ongeveer 22 à 23 meter per seconde. Vanaf eind oktober volgt echter een duidelijke terugval. Begin november komt het gemiddelde van de berekeningen op ongeveer 12 meter per seconde uit. De gebruikelijke waarde ligt dan rond 24 à 25 meter per seconde.

Als die verwachting uitkomt, waait de westenwind daar dus nog maar ongeveer half zo hard als normaal. Juist in een periode waarin de poolwervel doorgaans sterker wordt, neemt zijn kracht tijdelijk flink af.

Een sterke blokkade

Volgens de Amerikaanse onderzoeker Judah Cohen speelt een sterke blokkade tussen Scandinavië en het Oeralgebergte hierbij een belangrijke rol. In een bericht op X noemt hij de kracht van die blokkade voor zo vroeg in het seizoen ongekend.

Advertentie

Een blokkade is een hardnekkig patroon van hogedruk dat de gebruikelijke westelijke stroming onderbreekt. Depressies moeten eromheen en luchtstromingen krijgen een andere richting. Zo’n patroon kan niet alleen het weer dicht bij het aardoppervlak veranderen, maar ook invloed hebben op de atmosfeer erboven.

Grote golven in de luchtstroming kunnen vanuit het onderste deel van de atmosfeer tot in de stratosfeer doordringen. Als ze daar worden geabsorbeerd, remmen ze de westenwind af. Daarbij kan de lucht boven het poolgebied opwarmen en kan de poolwervel worden verplaatst of vervormd. Het weer onderin de atmosfeer kan zo de ontwikkeling van de poolwervel erboven beïnvloeden. Dat lijkt nu al vroeg in het seizoen te gebeuren.

Nog geen instorting

Een flinke verzwakking is overigens iets anders dan een omkering van de gemiddelde wind rond het poolgebied. Ook dat onderscheid is in de ECMWF-grafiek zichtbaar.

De vele blauwe lijnen laten de afzonderlijke berekeningen zien. Ze vertrekken vanuit vrijwel dezelfde uitgangssituatie, maar waaieren met het verstrijken van de tijd uiteen. Zo ontstaat een beeld van de verschillende mogelijke ontwikkelingen.

Enkele berekeningen laten de gemiddelde westenwind in november helemaal verdwijnen en tijdelijk in een oostenwind veranderen. Zo’n windomkering op deze hoogte en breedtegraad is het belangrijkste criterium voor een grote plotselinge stratosferische opwarming, meestal aangeduid als een ‘major SSW’.

Maar de meeste berekeningen gaan niet zover. In het ensemblegemiddelde blijft de wind westelijk en volgt later in november geleidelijk herstel. De grafiek wijst daarmee vooral op een vroege en duidelijke verzwakking. Een volledige windomkering is vooralsnog een minderheidsscenario.

Wat betekent dit voor ons?

Voor winterliefhebbers is een zwakke poolwervel altijd interessant. Een sterke poolwervel kan een krachtige westcirculatie ondersteunen. Een verstoorde poolwervel kan juist bijdragen aan omstandigheden waarin blokkades gemakkelijker ontstaan of langer standhouden. Daarmee kunnen ook de kansen op koude-uitbraken toenemen.

Toch volgt uit deze verwachting nog geen vroege winter in Nederland. Daarvoor moet eerst duidelijk worden hoe diep en hoe langdurig de verstoring is, en of de invloed ervan doorwerkt naar de luchtlagen waarin ons dagelijkse weer zich afspeelt.

Vervolgens is de plaats van de hoge- en lagedrukgebieden bepalend. Een blokkade kan ons koude lucht uit het noorden of oosten bezorgen, maar bij een andere ligging juist zachte lucht uit het zuiden. Alleen weten dat de poolwervel zwakker wordt, is dus niet genoeg.

Bovendien kan de Scandinavisch-Oeralblokkade zelf al gevolgen hebben voor het weer, voordat van enige terugwerking uit de stratosfeer sprake is. De wisselwerking tussen beide luchtlagen maakt de uiteindelijke gevolgen lastig te voorspellen.

Ook Cohen houdt verschillende mogelijkheden open

Juist daarom is de terughoudendheid van Cohen opvallend. Wie bij de komende winter alleen naar El Niño kijkt, mist volgens hem een belangrijk deel van de huidige ontwikkelingen. Maar ook hij geeft aan nog te worstelen met de betekenis van deze vroege ontwikkeling. Het kan volgens hem verschillende kanten op.

Die onzekerheid past bij de ECMWF-berekeningen. De vroege afname van de wind komt in veel berekeningen terug. Daarna lopen de mogelijkheden steeds verder uiteen. Sommige laten een langdurig zwakke poolwervel zien, andere geven hem de ruimte om zich weer behoorlijk te herstellen.

Voor een uitspraak over de hele winter is het dan ook te vroeg. Wel tekent zich hoog boven het noordpoolgebied een interessante ontwikkeling af. De poolwervel is nog volop in opbouw, maar wordt alweer stevig afgeremd. Hoe hij daarvan herstelt, wordt een van de zaken om de komende weken in de gaten te houden.