Zomer 1977: toen zelfs het Spaanse zomerweer ontspoorde

Foto boven: De space shuttle Enterprise koppelt op 12 augustus 1977 los van een Boeing 747, om een eerste testlanding als zweefvliegtuig te maken - NASA

Het heeft er dit jaar alle schijn van dat de zomer tot één van de en misschien wel dé allergrootste zomers uit de meetgeschiedenis van het Nederlandse weer gaat uitgroeien. Koude zomers zijn tegenwoordig eigenlijk ook niet meer mogelijk.

Het is echter nog niet zo heel lang geleden dat dit beeld totaal anders was. Zoals in de jaren ’70 van de vorige eeuw. Europa was nog aan het bijkomen van de uitzonderlijk lange, droge en warme zomer van 1976 toen de zomer van 1977 kwam. En dat was schrikken.

De space shuttle Enterprise koppelt op 12 augustus 1977 los van een Boeing 747, om een eerste testlanding als zweefvliegtuig te maken - NASA

De zomer moest wel tegenvallen, maar zo erg?

Na de legendarische zomer van 1976 kon het bijna niet anders of de zomer van 1977 zou tegenvallen. Maar dat het verschil uiteindelijk zo groot zou uitpakken, had waarschijnlijk niemand voorzien. Waar Nederland een jaar eerder wekenlang zinderde onder hitte en droogte, kreeg de zomer van 1977 een heel ander karakter: koel, somber en vrij nat. De zon was vaak zoek, juli en augustus verliepen teleurstellend en op veel campings zal het gesprek niet over hitte, maar over doorweekte handdoeken en dichtgeritste voortenten zijn gegaan.

Advertentie

En alsof dat nog niet genoeg was, wachtte vakantiegangers die de Hollandse kilte wilden ontvluchten in Spanje een minstens zo opmerkelijke verrassing. Want juist daar voltrok zich een van de vreemdste zomers van de twintigste eeuw. In grote delen van Spanje werd 1977 later herinnerd als de koudste zomer van die eeuw, met maanden waarin de temperaturen op sommige plaatsen 4 tot 6 graden beneden normaal uitkwamen, en met regen tot diep in Andalusië, waar dat in hoogzomer bijna ongehoord is.

Juist daarom is de zomer van 1977 zo’n mooi verhaal, als tegenwicht bij de warmte van nu. Niet omdat hij records brak van hitte en droogte, maar omdat hij precies het tegenovergestelde deed.

Een zomer in de schaduw van 1976

De zomer van 1977 had de pech dat hij direct na 1976 kwam. En wie in Nederland ‘1976’ zegt, zegt nog altijd hitte, droogte, stof en eindeloze zonneschijn. De zomer van dat jaar werd in De Bilt met gemiddeld 18,4 graden een van de warmste ooit, en met ruim 800 zonuren ook een van de zonnigste. 1977 kon daar alleen maar schril tegen afsteken. Dat deed hij dan ook.

In plaats van standvastig hogedrukweer kreeg West-Europa in 1977 een patroon van steeds terugkerende depressies voorgeschoteld. Vooral juli en augustus verliepen in Nederland en België koel en wisselvallig. Het werd een zomer van veel neerslagdagen, geregeld grijze luchten en temperaturen die vaak moeite hadden om een zomers niveau te halen.

Advertentie

De afwijkingen van de gemiddelde temperatuur ten opzichte van normaal in juni 1977 - Climate Reanalyzer

Het was een uiterst sombere zomer

In De Bilt eindigde de zomer op 15,9 graden, fors beneden het huidige zomer-gemiddelde van 17,4 graden. Ook de zon liet het afweten: met 431,8 zonuren staat de zomer van 1977 nog altijd in de top van somberste zomers sinds het begin van de metingen.

En je ziet het ook terug in de details van die maanden. De eerste dag van juli 1977 begon in De Bilt meteen in stijl: volledig bewolkt, geen zonuren en een gemiddelde temperatuur van slechts 15 graden. En ook later in de maand kwamen van die dagen voor waarop het midden in de zomer niet warmer werd dan een graad of 17 en de zon zich de hele dag niet liet zien. Een Hollandse zomer dus, maar dan in zijn meest matte uitvoering.

Als gezin waren we als kleine kinderen met onze ouders voor het tweede opeenvolgende jaar op kampeervakantie in Engeland. En daar waar die vakantie een jaar eerder door alle hitte en droogte van de zomer van 1976 een bijna Mediterrane ervaring was, stak het weer daar een jaar later wel heel erg schril bij af. Met vaak bewolking, motregen, een straffe wind en soms na een heldere nacht bijna rijp op de velden. Het was duidelijk weer terug naar af, naar het Engeland van voorheen, zoals we dat al zo lang kenden.

De afwijkingen van de gemiddelde temperatuur ten opzichte van normaal in juli 1977 - Climate Reanalyzer

1977 in kleur: Baccara, Star Wars en de terugkeer van de zomertijd

Juist dat sombere weer contrasteerde mooi met het tijdsbeeld van 1977, want dat was allesbehalve kleurloos. Nederland voerde na dertig jaar afwezigheid opnieuw de zomertijd in, als energiebesparende maatregel in de nasleep van de oliecrisis. Op de radio klonk de discopop van Baccara, die met ‘Yes Sir, I Can Boogie’ de hitlijsten bestormden, terwijl Rob de Nijs uitgerekend dat jaar scoorde met ‘Het werd zomer’. In de bioscopen begon met ‘Star Wars’ een nieuw filmhoofdstuk, en aan de andere kant van de oceaan lanceerde NASA de Voyagers, op weg naar de buitenplaneten en uiteindelijk de interstellaire ruimte.

Het waren van die details die de zomer van 1977 meteen in zijn tijd plaatsten. De muziek was uitbundig, de wereld moderniseerde in hoog tempo, de zomertijd keerde terug, alleen de zomer zelf leek daar niet in mee te willen.

Naar Spanje voor de zon

Wie het in de Lage Landen wel gezien had met al dat grijs, deed in die jaren wat talloze Nederlanders deden: naar het zuiden trekken. Frankrijk, Italië, Joegoslavië, maar vooral ook Spanje. Spanje was de veilige keuze. Zonzeker, heet en droog. Een land waar de zomer normaal gesproken niet ter discussie stond. Maar in 1977 bleek zelfs dat geen garantie.

Volgens de Spaanse klimatoloog en meteoroloog Inocencio Font Tullot was de zomer van 1977 in Spanje zelfs ‘de meest sensationele van de eeuw’. Niet vanwege hitte of records aan zonneschijn, maar juist door de uitzonderlijke kou en nattigheid. In een decennium waarin Spaanse zomers al relatief koel konden uitpakken, stak 1977 er volgens hem nog eens duidelijk bovenuit.

De afwijkingen van de gemiddelde temperatuur ten opzichte van normaal in augustus 1977 - Climate Reanalyzer

Juni: een voorproefje van iets vreemds

De vreemde zomer begon al in juni. Op een groot deel van het Iberisch Schiereiland was de maand opvallend koel en zeer nat. Alleen het zuidoosten van Spanje en de Canarische Eilanden bleven enigszins buiten schot. Elders vielen overvloedige regens en bleven de temperaturen ver achter bij wat je in een Spaanse junimaand zou verwachten.

Voor Nederlandse vakantiegangers, die thuis net een kleurloze voorzomer achter de rug hadden en in Spanje juist op de warmte rekenden, moet dat een vervreemdende ervaring zijn geweest. In plaats van de droge mediterrane zomer troffen ze op veel plaatsen een decor aan dat eerder aan een mislukte Atlantische zomer deed denken.

Juli: de zomer raakt van het spoor

De echte sensatie volgde in juli. In veel Spaanse meetreeksen geldt juli 1977 als de koudste julimaand van de twintigste eeuw, of in elk geval als een van de koudste. Vooral in het binnenland waren de afwijkingen spectaculair. De gemiddelde maximumtemperaturen kwamen daar op veel plaatsen 4 tot 6 graden onder normaal uit. Voor een Spaanse juli is dat verschil enorm.

En het bleef niet bij kou alleen. Juli was ook uitgesproken nat. Niet alleen in het noorden of in de bergen, waar zomerse neerslag nog enigszins voorstelbaar is, maar over een veel groter deel van het land. Zelfs in Andalusië, waar de zomer normaal vrijwel synoniem is met droogte, viel uitzonderlijk veel regen.

Dit alles hing samen met een hardnekkig circulatiepatroon boven de Atlantische Oceaan en West-Europa. Boven IJsland en het noordelijke deel van de oceaan was de luchtdruk relatief hoog, terwijl West-Europa juist vaak met lagedrukgebieden te maken had. Daardoor kon koelere, onstabiele lucht steeds opnieuw zuidwaarts uitzakken, richting Frankrijk en het Iberisch Schiereiland. Spanje kreeg in de zomer van 1977 dus niet de gebruikelijke invloed van stabiele, subtropische hogedruk, maar een atmosfeer die de deur voor storingen vanuit het noord(west)en voortdurend open liet staan.

Augustus: zelfs in Andalusië regen

Wie dacht dat de augustusmaand het allemaal wel zou rechttrekken, kwam bedrogen uit. Ook die maand verliep in Spanje opvallend koel en vochtig. Met maximumtemperaturen op veel plaatsen nog steeds 3 tot 4 graden beneden normaal. En opnieuw viel regen op plekken waar dat in augustus zeldzaam is.

Vooral dat laatste maakte de zomer van 1977 zo bijzonder. In delen van Andalusië, diep in het zuiden van Spanje, viel neerslag van betekenis in een maand waarin de regen daar normaal nauwelijks een rol speelt. Ook verder naar het noorden, in Extremadura en in Castilia-La Mancha waren de neerslaghoeveelheden aanzienlijk.

Het moet voor menig Nederlandse vakantieganger een kleine ontgoocheling zijn geweest. Eerst thuis een zomer die in het water viel, dan de auto in of het vliegtuig naar de zon, om vervolgens ook daar koelte, wolken en regen aan te treffen. De klassieke vlucht naar het zuiden liep in 1977 meteorologisch op niets uit.

Een zomer die op de weerkaart al vreemd oogt

Wat de Spaanse zomer van 1977 extra fascinerend maakte, was dat het niet alleen om een paar losse buien of een korte koele fase draaide, maar om een maandenlang afwijkend patroon. De luchtdrukverdeling op hoogte en aan de grond week hardnekkig af van wat in de zomer gebruikelijk was. Het Azorenhoog was sterker, maar lag vooral ook noordelijker dan normaal, de IJslanddepressie was verzwakt, terwijl boven West-Europa relatief lage druk aanwezig bleef. Het werkte als een soort transportband voor koelere en onstabiele lucht.

De gevolgen daarvan zag je terug in de temperatuurafwijkingen: het was geen klein dipje, maar op grote schaal temperaturen die in Spanje uitzonderlijk laag waren voor de tijd van het jaar, en dat maandenlang. Juist dat maakte de zomer van 1977 daar zo bijzonder. In een land dat we tegenwoordig vooral met hittegolven en droogte associëren, liet die zomer zien dat het mediterrane klimaat in die tijd soms ook nog heel andere gezichten had.

De ironie van 1977

Misschien was dat wel het mooiste aan deze vergeten zomer: de ironie. In Nederland werd 1977, na de hitte van 1976 een teleurstellende zomer. Maar wie dacht dat het daarmee ophield, vergiste zich. Want juist in het Spanje, waar zoveel Nederlanders hun toevlucht zochten, bleek diezelfde zomer minstens zo afwijkend. Alsof de atmosfeer had besloten om het hele westen en zuidwesten van Europa één seizoen lang dwars te zitten.

Dit maakt 1977 tot een prachtig tegenbeeld van de zomers die we de laatste jaren steeds vaker meemaken. In een tijd waarin hitte, droogte en temperatuurrecords vaak de hoofdrol opeisen, herinnert 1977 ons eraan dat de zomers vooral vroeger ook heel anders konden uitpakken en soms uitermate koel, somber, nat waren, zelfs op plaatsen waar je dat het minst verwachtte.