Van de laatste Elfstedentocht heb ik nog steeds pijn

Foto boven: Evert van Benthem wint de 13e Elfstedentocht op 21 februari 1985 en op nat ijs - Rob Croes (Anefo)

Toen de laatste Elfstedentocht op 4 januari 1997 werd gehouden, was ik met een vriendin in Spanje. Ik wist niet dat het al zover was en ging er nog vanuit dat we op tijd weer terug zouden zijn, om het allemaal in Nederland ook live mee te kunnen maken. Groot was de schok dan ook toen ik er – terug in Nederland – achter kwam dat het hele spektakel op 4 januari al was geweest.

Door een zware storm en mijn liefde voor sneeuw, kwam ik als 7-jarig jongetje ‘in het weer‘ terecht, afgelopen 3 januari precies 50 jaar geleden. Een serie van 11 delen over alles wat er sindsdien is gebeurd en wat zich in mijn herinnering heeft vastgezet. Vandaag deel 9.

Toen we een kleine drie weken eerder van Schiphol vertrokken, was er van vorst nog helemaal geen sprake. Ja, het had geregend en de wind was net naar oostelijke richtingen gedraaid, bij een temperatuur die nog enkele graden boven nul lag. Maar aan winterweer dacht ik toen nog niet. Het kwam er in de periode daarna echter wel, en hoe!

Evert van Benthem wint de 13e Elfstedentocht op 21 februari 1985 en op nat ijs - Rob Croes (Anefo)

Het weer was bar en boos

Het weer in het zuiden van Spanje was die weken bar en boos, zoals het hoort als in de noordelijke helft van Europa de winter regeert. We hebben precies 2 droge dagen gehad. Op de andere dagen regende het even of zelfs lange tijd. Vraag mensen hoe Sevilla er in de regen uitziet en ze moeten je het antwoord schuldig blijven. Ik niet. Wat een regen viel er toen. Datzelfde kan ik je vertellen van Córdoba en Granada. Want ook daar was het bar nat. In Cádiz woedde een zware storm met hoge golven. In de Sierra Nevada viel elke dag een dikke laag sneeuw.

Advertentie

Ik weet nog hoe ik tijdens het skiën, middenin een sneeuwstorm, naast de piste tot aan mijn nek in de diepe sneeuw terechtkwam. Met de ski’s helemaal beneden. Ik wist dat bij het weer omhoog krabbelen één ding niet mocht gebeuren: het kwijtraken van de ski’s.

Langzaam krabbelde ik weer omhoog

Niemand was in de buurt. Niemand kwam ook langs. Je zag geen hand voor ogen. Ongeveer een kwartier ben ik bezig geweest om, met mijn rug tegen de hard geprepareerde piste aan, stukje bij beetje omhoog te krabbelen. Toen ik er weer bovenop lag, met ski’s nog aan de voeten, was dat een enorme opluchting. Heel voorzichtig ben ik daarna naar beneden gegaan.

Voor mij – en velen met mij – is de Elfstedentocht de hoofdprijs van een winter. Een soort certificaat dat een winter kan behalen door ‘all the way’ te gaan. De hoogste onderscheiding. Ik moest 17 jaar worden om voor het eerst te zien wat de Tocht der Tochten in het kleine Nederland losmaakt. Absolute gekte, niet alleen tijdens, maar zeker ook voorafgaand aan het evenement.

Op het moment suprême was het ijs nat

Die voor ons eerste keer was spannend. In de week ervoor vroor het hard, anders had ir. Jan Sipkema de tocht ook niet uitgeschreven. En toen dat eindelijk wel, 22 jaar na de befaamde toch van 1963, was gebeurd, sloeg het weer om. De avond voorafgaand aan de tocht raakte het al bewolkt en kwamen de temperaturen nauwelijks onder nul. En toen de volgende ochtend het startschot viel, stond er water op het ijs. Eigenlijk was het toch een dag te laat. Wat een drama.

Advertentie

Voor mij legde die dooi toch een soort grauwsluier over de verder unieke gebeurtenis. Heel de dag hing ik voor de tv, om alles te kunnen zien. Pas net voor middernacht daalde de temperatuur toch nog tot iets onder nul, waarbij het laatste ijs alsnog even droog werd.

Heel het land genoot ervan

Een jaar later kwam er weer een tocht. Nu op 26 februari. Nog nooit eerder was het zo laat in het jaar gelukt. Nu vroor het wel en was prachtig weer. Er kwam nog veel meer publiek op de been dan een jaar eerder. Nu klopte het plaatje wel. Heel het land genoot ervan. Intens.

De laatste Elfstedentocht in januari 1997 - Wikipedia

Dat is er in 1997 niet bij was, toen de naar nu blijkt laatste Elfstedentocht werd gehouden, doet – met die kennis achteraf erbij – nog altijd pijn. Een paar jaar geleden, toen een registratie van de tocht van toen werd uitgezonden, heb ik alsnog alles gekeken. En zo een leegte ingevuld.

We kwamen nog één keer in de buurt

Nadien kwamen we nog één keer in de buurt. Dat was in februari 2012. Het vroor dat het kraakte en de ijsvloer in Friesland groeide mooi aan. Totdat halverwege de vorstperiode onverhoopt een dikke laag sneeuw viel. Sneeuw die een verdere aangroei van het ijs in de weg zat.

Die sneeuw moet van het ijs, werd overal geroepen. Zeer tegen de zin van de Friezen in. Zelfs wisten ze dat ook wel. Een grootschalige actie om het parcours zo goed en zo kwaad als het kon sneeuwvrij te maken, kwam er wel. En met de hulp van velen lukte dat ook. Ik herinner me nog een interview op de tv met één van de rayonhoofden die moest huilen, toen hem werd gevraagd wat hij van alle hulp vond. Die Elfstedentocht is heilig geworden, dacht ik toen.

Ook daar zag het er niet best uit

Op de fatale dag, waarop de rayonhoofden voor de enige keer tijdens die vorstperiode bijeenkwamen, en voorzitter Wiebe Wieling na afloop van die vergadering niets anders dan het slechte nieuws kon brengen dat het er niet in zat, schaatste ik in Harlingen een stukje van het parcours. En ja, ook daar zag het er niet best uit. Nog lang niet klaar voor deelnemers en publiek.

Met pijn in het hart, kan ook ik niet anders doen dan vaststellen dat die hoofdprijs van de winter er nooit meer zal komen. Het is een ongelijke strijd. Daar waar er, door de almaar stijgende watertemperaturen steeds meer vorst nodig is om het nog een keer zover te laten komen, krijgen we in de winters steeds minder. Het gat is inmiddels veel te groot geworden.

Er komen weinig nieuwe herinneringen meer bij

Daarmee zijn we in Nederland een evenement kwijtgeraakt dat toch een beetje bij ons DNA hoort. Nu leven de winters van weleer vooral nog voort in de herinnering van de steeds ouder worden groep Nederlanders die ze hebben meegemaakt. En komen er weinig nieuwe herinneringen bij. Steeds minder Nederlanders weten nog wat een Elfstedentocht in dit land losmaakt. En daarmee verdwijnt het grootste evenement dat we hadden en dat tot ver over onze grenzen bekend was, langzaam maar heel zeker naar de achtergrond.