Nu zijn de duinpannen oververhit

Foto boven: De met vegetatie gevulde duinpan aan de Hargerweg - Pieter Bliek

Dat het in de duinpannen van vrieskoujagers Pieter Bliek en Karel Holvoet ’s nachts koud kan worden, is bekend. Maar op bloedhete dagen als deze wordt het in de pannen juist zinderend heet.

Net zoals de laagste temperaturen bij helder en windstil weer niet in het oosten van het land, maar aan de kust in de duinpannen worden gemeten, geldt dat voor de hoogste temperaturen tijdens warme en zonnige dagen. In de heetste duinpan bij Camperduin werd het gisteren op anderhalve meter ruim 2 graden warmer dan op de heetste plek in Nederland.

De met vegetatie gevulde duinpan aan de Hargerweg - Pieter Bliek

Meer dan 38 graden

De hoogste temperatuur op waarnemingshoogte bedroeg gisteren 36,1 graden en werd rond 16:30 uur op meetstation Woensdrecht geregistreerd. In de diepe duinpan aan de Hargerweg vlakbij het Noord-Hollandse kustplaatsje Camperduin registreerde in de ochtend omstreeks 11:40 uur al een temperatuur van 38,42 graden.

Advertentie

De heetste plek aan de grond in ons was Ell in Limburg. Daar werd om 16.20 uur 39,2 graden genoteerd. Duinpan Bol 2 in het Bergense bos ging daar met een maximumtemperatuur van 40,94 graden om 14:40 uur anderhalve graad overheen.

Aan de grond boven 40 graden

Ook in de andere duinpannen van de vrieskoujagers, of dezer dagen beter gezegd de hittejagers, werden temperaturen tot achter in de 30 graden gemeten. In de duinpan bij Castricum aan Zee passeerde de grondtemperatuur met een maximum van 40,94 graden eveneens de magische grens van 40 graden. De Belgische en Franse duinpannen in respectievelijk Koksijde en Bray-Dunes, registreerden aan de grond 40,1 en 42,7 graden. Een duinpan in Oost-Vlaanderen spande met 43,91 graden op 10 centimeter hoogte de kroon.

Koude lucht is zwaarder dan warme lucht en daalt om die reden naar het laagste punt. Dat is dan ook de reden dat het in duinpannen zo sterk kan afkoelen. Onder ideale weersomstandigheden kan het er in extreme gevallen 10 tot 12 graden of soms nog iets meer kouder worden dan in de landelijke omgeving. De koude lucht zit geconserveerd in de duinpannen en kan hier bij weinig tot geen wind ’s nachts niet uit ontsnappen. Dat heet een Cold Air Pool oftewel een koudepoel.

De duinpan Bray-Dunes in het noordwesten van Frankrijk - Pieter Bliek

Beschutting en nauwelijks wind

Heel anders is dat overdag als de duinpannen in de zon liggen te bakken. Warme lucht is juist lichter dan koude lucht en stijgt daarom naar boven. De reden dat het dan evengoed toch zo heet in de duinpan kan worden, is volgens de hittejagers de beschutte ligging met weinig wind. Het zand weerkaatst het zonlicht bovendien aan de flanken van de duinpannen die de lucht extra doen opwarmen. In die zin ontstaat bij hete dagen met weinig wind overdag een ‘Hot Air Pool’, oftewel een hittepoel.

Advertentie

Dat de hoogste temperatuur met 38,42 graden op anderhalve meter hoogte gisteren in de duinpan naast de Hargerweg in Camperduin werd bereikt verraste de hittejagers. De dag daarvoor werd in diezelfde duinpan met een maximumtemperatuur van 35,93 graden ook al de hoogste temperatuur gemeten.

Een micro-hittekoepel

Pieter heeft daar wel een verklaring voor: ‘Dit is een heel diepe en ronde duinpan die met bomen en struiken is begroeid. Het zou best kunnen dat de weerkaatste energie door de vegetatie wordt vastgehouden, waardoor de warmte moeilijk kan ontsnappen. Het is zeg maar een micro-hittekoepel net zoals er momenteel een hittekoepel boven Europa ligt.’

Vanwege de vegetatie was het aan de grond in deze duinpan zelfs 1,1 graad koeler dan op anderhalve meter hoogte. De hoogste grondtemperatuur viel gisteren te beurt aan duinpan Bol 2, die volop in de zon ligt te bakken. Deze duinpan registreert bij koude nachten doorgaans de laagste temperatuur, maar doet bij warm weer kennelijk het tegenovergestelde. Volgens Pieter komt dat door de humuslaag. ‘Deze laag absorbeert de energie slecht en staat ’s de warmte nachts heel vlug af waardoor het snel afkoelt. Overdag geeft dit vlak boven de grond mogelijk een versterkt opwarmend effect.’

Pieter Bliek aan het werk in Bol 2 - Pieter Bliek

Woestijnklimaat

De duinpannen, waarin zowel ’s nachts als overdag bij gunstige weersomstandigheden microklimaten kunnen ontstaan, hebben wel wat weg van een woestijnklimaat. Overdag kan het er ’s zomers bloedheet worden, maar het kan er zelfs in de hoogzomerse periode tijdens de Hondsdagen (periode tussen 20 juli en 20 augustus) vriezen. Dat gebeurde tijdens de zomer van 2022 tussen 2 hittegolven in, toen het op de vroeger ochtend van 7 augustus met -0,46 graden aan de grond in de duinpan van Camperduin in de zeereep tot vorst kwam. Nooit eerder was er ergens gedurende de Hondsdagen vorst in ons land gemeten.

Hiermee vestigden de hittejagers een kouderecord voor de hoogzomerse periode. Volgens Pieter is dit – hoe paradoxaal ook – te danken aan de klimaatopwarming: ‘Juist door lange droge en warme periodes met veel zon droogt het zand uit, waardoor bij gunstige weersomstandigheden het verder kan afkoelen dan normaal.’

Effect op duinvegetatie

De extremer wordende temperaturen hebben mogelijk ook effect op de duinvegetatie die de vrieskou-hittejagers onderzoeken. ‘Als gevolg van het zeer droge en zonnige voorjaar van 2025, met bijna elke nacht matige vorst, zijn bepaalde plantjes die slecht tegen de kou kunnen, verdwenen. Welke effect de hitte op de vegetatie heeft moeten we nog nader onderzoeken.’

Ondanks een heldere nacht met nagenoeg windstil weer koelde het afgelopen nacht net als de voorgaande nachten niet echt af. De laagste minimumtemperatuur aan de grond in de duinpannen werd bereikt in Bol 2 met 13,23 graden. De laat]gste minimumtemperatuur op anderhalve meter hoogte werd met 16,26 graden eveneens in Bol 2 gemeten. Dat is nog altijd 3,5 graden lager dan het reguliere meetstation in Egmond aan Zee waar op waarnemingshoogte een minimumtemperatuur van 19,8 graden werd genoteerd.

Karel Holvoet en een vriendelijke Franse boswachter - Pieter Bliek

Toch ook koudepoelen

Maar zelfs onder de hittekoepel met een van de warmste nachten van deze zomer ontstonden er door de wind die ging liggen toch bescheiden koudepoelen in de duinpannen. Komende nacht wordt mogelijk de warmste nacht ooit in ons land gemeten. En vrijdag belooft het de heetste dag van deze hittepiek te worden met in het oosten en zuiden van het land mogelijk recordhoge temperaturen. ‘Ik ben benieuwd of er komende nacht ook koudepoelen in de duinen ontstaan. Het zou me niets verbazen dat, als er vrijdagmiddag geen zeewindje opsteekt, het hitterecord in één van de duinpannen wordt gemeten’, voorspelt de hittejager.