Klimaatverandering: ik mis de winter

Foto boven: Een klein beetje winter, eind november 2023 - Reinout van den Born

De eerste keer dat ik over klimaatverandering las, moet ergens in de jaren ’70 zijn geweest. Het begrip was toen relatief nieuw en voor velen nog een ‘ver-van-ons-bed-show’.

Door een zware storm en mijn liefde voor sneeuw, kwam ik als 7-jarig jongetje ‘in het weer‘ terecht, afgelopen 3 januari precies 50 jaar geleden. Een serie van 11 delen over alles wat er sindsdien is gebeurd en wat zich in mijn herinnering heeft vastgezet. Vandaag deel 10.

Het leek me wel bedreigend, mocht het doorgaan. Niet meteen omdat ik dacht dat de wereld er meteen aan zou gaan, maar meer omdat ik mijn geliefde winterweer met vorst, sneeuw en ijs steeds vaker zou moeten missen. Dat had ik als klein kind al door.

Een klein beetje winter, eind november 2023 - Reinout van den Born

Groot was de bezorgdheid toen nog niet

Groot was de bezorgdheid toen ook weer niet doordat de kranten in die tijd ook nog regelmatig over een ander fenomeen schreven, namelijk een mogelijk op handen zijnde ijstijd. Aanwijzingen daarvoor zouden de sinds de jaren 40 langzaam dalende gemiddelde temperaturen op aarde zijn.

Advertentie

Tot het jaar 1987 kwam het hele verhaal rond klimaatverandering niet vaak in me op. De zomers waren nog echt anders dan die van tegenwoordig, de winters pakten juist af en toe flink uit. In het midden van de jaren ’80 hadden we nog 3 min of meer strenge winters achter elkaar. In elk van die winters had een Elfstedentocht gehouden kunnen worden, maar in 1987 had het niet meer zoveel prioritiet. Er waren er al twee geweest en die winter kwam het er niet meer van.

Vanaf de herfst van 1987 veranderde er iets

Vanaf het najaar van 1987 veranderde echter iets. In de nacht van 15 op 16 oktober 1987 werd het Noordzeegebied door een zeer zware zuiderstorm getroffen, die in Engeland enorme schade aanrichtte. En door de modelberekeningen van die tijd niet helemaal juist werd voorzien. Vooral Engeland werd min of meer onverwacht door het noodweer getroffen.

Nog altijd heb ik het gevoel dat het weer in Europa vanaf dat moment is veranderd. Ineens deden de gemiddelde temperaturen bij ons een stapje omhoog. Er volgden zachte winters en warmere zomers. Ook de gemiddelde jaartemperaturen kwamen ineens flink hoger uit.

Toen viel ook bij mij het kwartje

Het is denk ik toen geweest dat het kwartje bij mij viel. Klimaatverandering was niet alleen een theoretisch construct, dat door steeds meer wetenschappers werd ondersteund. Vanaf toen zagen we het niet alleen in de gegevens terug, maar merkten we het ook daadwerkelijk.

Advertentie

Toch waren de winters nog niet helemaal verloren. In 1991 perste de februarimaand er een fraaie winterperiode uit en de winters van 1996 en 1997 waren zelfs behoorlijk koud. Tegelijkertijd beleefden we in 1992, 1994, 1995 en 1997 al wel behoorlijk warme zomers. En waren 1990 en 1999 in hun tijd de allerwarmste jaren sinds het begin van de metingen.

Nog even een vorm van opluchting

Ik herinner me nog hoe er na het jaar 1996, dat met een gemiddelde temperatuur van 8,6 graden eindigde en daarmee flink kouder was dan gebruikelijk, nog een soort opluchting was. Weerman Jan Visser schreef in zijn verhaal in dagblad Trouw hoe een medewerker van hem had bepaald dat dit jaar duidelijk buiten de trend viel. Kwam het dan allemaal toch nog goed?

Duidelijk niet dus. De winter van 1997 was de laatste met een echte, ouderwetse vorstperiode. Daarna is het in de winters van 2009 tot en met 2013 nog wel winters geweest, maar op een manier die eigenlijk niet meer in de schaduw van die traditionelere winters kon staan. En na 2013 is er – op een weekje sneeuw en ijs in februari 2021 na – geen winterweer van enige importantie meer geweest.

Herfstkleuren in augustus 2018, een gevolg van de intense droogte - Reinout van den Born

Er kwamen steeds meer warme zomers bij

Tegelijkertijd zette de opwarming in de zomers door. Was het voor de hete zomers van 2003 en 2006 in hun tijd nog eenzaam aan de top van de lijst, nu zijn de zomers van 2018, 2019, 2020, 2022, 2023 en 2025 daarbij gekomen. Alleen 1976 den 1983 weten zich als laatste vertegenwoordigers van zomers uit de 'oude tijd' nog in de top 10 van warmste zomers te handhaven. Maar dat zal niet lang meer duren.

Ik mis de variatie in het Nederlandse weer, die vroeger zoveel groter was dan nu. Ik mis de onvoorspelbaarheid ervan. Toen ik pas alvast eens kort terugkeek op het weer van vorig jaar schreef, kon ik me nauwelijks hoogtepunten herinneren. Veel vaker waren de weertypes saai, vlak en hielden ze lange tijd aan. Met een overdreven sterke rol voor hogedrukgebieden. Vroeger zocht je ernaar, nu kijk je ervan op als er even geen hogedrukgebied in de buurt is.

Het is overduidelijk dat onze omgeving verandert

Hoezeer veel mensen – ook in Nederland – hun ogen ervoor sluiten, het is overduidelijk dat onze omgeving door die klimaatverandering in rap tempo aan het veranderen is. Daar waar de traditionele natuur het door langdurige droogte, soms ook overvloedige regenval, de steeds verder stijgende temperaturen, ziektes en milieuverontreiniging (denk aan stikstof) steeds moeilijker heeft, doet andere natuur zij intrede. Met de daarbij behorende nieuwe insecten, vogels en ook ziektes. Ondertussen doen we er weinig aan dit tegen te houden.

Ik heb niet de illusie dat in dit beeld de komende tijd verandert. We moeten hopen dat de energietransitie wordt afgemaakt. De stappen, tot nu toe gezet, hebben de allerergste rampen misschien al voorkomen. Maar er is nog meer mogelijk, zeker nu de nieuwe vormen van energie geleidelijk goedkoper zijn geworden dan de oude.

Geen sterkere impuls dan een economische

Er is nu eenmaal geen sterkere impuls, dan een economische. Daar moeten we onze hoop op vestigen. Voorlichting alleen gaat ons niet bij het einddoel brengen. Het strooien met doemscenario’s evenmin. Dat is al lang bewezen. Die maken mensen alleen maar moe, terneergeslagen en weinig bereid tot het zetten van stappen. Haalbare doelen, eigen invloed daarop, een stip aan de horizon en optimisme doen wat dat betreft veel meer.

En ja, ik zal het de rest van mijn aardse bestaan zonder de Nederlandse winter moeten doen. Van de brokjes, die we af en toe nog wel toegeworpen krijgen (zoals de bijzonder fraaie kerst van deze winter), moeten we hard genieten. En de lange, zachte perioden tussendoor als normaal gaan zien.

En ook als een welkome afwisseling, na een zomer, die steeds warmer uitpakt. Op die manier hebben we het in Nederland, zo vlakbij die matigende Noordzee, nog helemaal niet slecht.