Heeft activiteit zon invloed op het ontstaan van El Niño?

Foto boven: De zon vanochtend - NASA / SDO

Al meer dan een eeuw vragen wetenschappers zich af of er een verband bestaat tussen de activiteit van de zon en het ritme van El Niño en La Niña.

Nu is daar opnieuw opvallend onderzoek naar verschenen. Volgens twee Amerikaanse onderzoekers volgt ongeveer vijf jaar na een zogenoemd ‘Terminator-event’ op de zon vaak een El Niño. Opmerkelijk genoeg voorspelden zij ook correct de drie opeenvolgende La Niña-jaren tussen 2020 en 2023.

Is dit toeval? Of zit er toch een verborgen koppeling tussen de activiteit van onze ster en het klimaatsysteem van de Stille Oceaan?

Advertentie

Wat is ENSO eigenlijk?

El Niño en La Niña zijn de warme en koude fases van het klimaatfenomeen ENSO: de ‘El Niño Southern Oscillation’. Tijdens een El Niño warmt het zeewater in de tropische Grote Oceaan sterk op. Dat heeft wereldwijd invloed op weerpatronen: van hevige regenval in Zuid-Amerika tot droogte in Australië en soms zachtere winters in delen van Europa.

Bij La Niña gebeurt juist het tegenovergestelde: het oceaanwater koelt af.

ENSO ontstaat normaal gesproken door een samenspel van oceaanstromingen, passaatwinden en atmosferische circulatie. Maar sommige onderzoekers denken dat externe factoren, zoals zonneactiviteit, mogelijk ook een zetje geven.

Het mysterieuze Terminator-event

De kern van het nieuwe onderzoek draait om een relatief nieuw begrip in de zonnefysica: het ‘Terminator-event’.

Advertentie

De zon kent een activiteitscyclus van gemiddeld elf jaar. In die periode neemt het aantal zonnevlekken eerst toe tot een maximum en daarna weer af. Aan het einde van zo’n cyclus overlappen magnetische velden van de oude en nieuwe zonnecyclus elkaar tijdelijk.

Volgens zonneonderzoekers Robert Leamon (NASA/Universiteit van Maryland) en Scott McIntosh ontstaat dan soms een abrupt omslagmoment: het Terminator-event. Daarbij ‘botst’ het magnetische systeem van de oude cyclus met dat van de nieuwe. De oude zonnecyclus sterft plotseling af en de nieuwe neemt het over. Dat gaat gepaard met een snelle reorganisatie van het magnetische veld van de zon.

Bij die reorganisatie horen enorme plasma-uitbarstingen, schokgolven en verhoogde zonneactiviteit. Zulke processen kunnen invloed hebben op het aardmagnetisch veld en tijdelijk storingen veroorzaken in satellieten, GPS-systemen en communicatienetwerken.

Vijf jaar later: El Niño?

In een studie uit 2023 ontdekten Leamon en McIntosh een opvallend patroon. Toen zij de laatste zonnecycli naast ENSO legden, bleek dat El Niño’s opvallend vaak ongeveer vijf jaar na een Terminator-event ontstaan.

Het meest recente Terminator-event vond plaats in december 2021. Volgens hun hypothese zou daardoor in 2026 opnieuw een El Niño moeten optreden. Inmiddels lijken de eerste signalen zich inderdaad voorzichtig af te tekenen.

Opvallend is dat hun eerdere werk ook correct wees op de overgang naar een zeldzame ‘triple-dip’ La Niña vanaf 2020: drie opeenvolgende jaren met La Niña-condities. Dat maakt het onderzoek extra interessant, want ENSO is normaal gesproken moeilijk meer dan enkele maanden vooruit te voorzien.

Maar hoe doet de zon dat dan?

Daar zit meteen het grootste probleem: niemand weet precies hoe de zon ENSO zou kunnen beïnvloeden.

De meeste onderzoekers die een zonne-invloed serieus nemen, denken aan een zogenoemd ‘top-down’-mechanisme. Daarbij beïnvloedt verhoogde zonneactiviteit eerst de bovenste lagen van de atmosfeer. Veranderingen daar zouden zich vervolgens langzaam naar beneden voortplanten en uiteindelijk de atmosferische circulatie boven de tropische Stille Oceaan veranderen.

Kosmische straling of aardmagnetisch veld?

Leamon en McIntosh dachten aanvankelijk dat kosmische straling een rol speelde. De hoeveelheid kosmische straling die de aarde bereikt verandert namelijk met de zonnecyclus. Maar later concludeerde Leamon zelf dat de timing daarvan niet goed met ENSO overeenkwam.

Inmiddels richt hij zich meer op geomagnetische activiteit: verstoringen in het aardmagnetisch veld door zonne-uitbarstingen. Het mechanisme blijft echter speculatief.

Oude zoektocht, nieuw idee

De zoektocht naar een verband tussen zonnevlekken en El Niño is zeker niet nieuw. Begin twintigste eeuw probeerde de Britse klimatoloog Sir Gilbert Walker – de ontdekker van de ‘Southern Oscillation’ – al een koppeling met zonneactiviteit te vinden. Zonder succes.

Ook later doken regelmatig studies op die een zonne-invloed suggereerden, maar harde bewijzen bleven uit. Het Terminator-model is daarom opvallend: niet omdat het de discussie definitief oplost, maar wel omdat het een concreet en toetsbaar patroon oplevert.

Wetenschappelijke voorzichtigheid blijft nodig

Toch is voorzichtigheid geboden. Klimaatsystemen zijn enorm complex en bevatten veel natuurlijke variatie. Een paar correcte voorspellingen betekenen nog niet dat er daadwerkelijk een oorzakelijk verband bestaat.

Veel klimaatonderzoekers zien de correlatie daarom voorlopig vooral als een interessante hypothese. Pas als toekomstige El Niño- en La Niña-episoden consequent met Terminator-events blijken samen te vallen, groeit het vertrouwen in het model.

Nu 2026 inderdaad opnieuw tot een El Niño-jaar lijkt uit te groeien, zal de belangstelling voor deze mysterieuze zonne-connectie ongetwijfeld verder toenemen. Misschien blijkt uiteindelijk dan toch dat het ritme van onze ster subtiel meespeelt in het klimaatspel op aarde.