Hoe een atmosferische rivier Spanje liet overstromen

Foto boven: Een atmosferische rivier, vanuit het gebied van de Caribische Zee gericht op Europa, op 5 december 2015 - NWS OPC

Begin februari ging het in delen van Spanje en Portugal volledig mis. Wat begon als ’gewoon’ een natte periode, mondde op 4 februari uit in een historische weersituatie met extreme regenval, snel stijgende rivieren, overstromingen, aardverschuivingen, evacuaties en een infrastructuur die het deels begaf. Hoe kon dit zo uit de hand lopen?

Het antwoord lag in dit geval niet alleen in wat zich in de atmosfeer boven beide landen afspeelde, maar ook duizenden kilometers verderop: in het gebied van de Caribische Zee.

Een atmosferische rivier

Het systeem dat het zuidwesten van Europa trof, was geen klassieke regenstoring, maar een atmosferische rivier: een smalle maar extreem vochtige luchtstroom in de atmosfeer die enorme hoeveelheden waterdamp met zich meebracht. Meteorologen spreken in het geval van een atmosferische rivier van een langgerekte ‘band’ in de lucht, die zich als een rivier gedraagt. Alleen stroomt die rivier niet over de grond, maar dus door de atmosfeer.

Advertentie

Een bekend voorbeeld van een om de haverklap terugkerende atmosferische rivier is de ‘Pineapple Express’. Het is een atmosferische rivier boven de Grote Oceaan, die vocht van nabij Hawaï naar de westkust van Noord-Amerika (vaak Californië) voert.

Begin februari 2026 maakte het zuidwesten van Europa kennis met zijn Atlantische tegenhanger: de Caribische Zee Expres, die vocht vanuit het Caribisch gebied naar Europa transporteert.

Van Cuba naar het Iberisch Schiereiland

Een analyse van satellietbeelden met daarop de totale hoeveelheid waterdamp in de lucht liet zien dat de oorsprong van deze atmosferische rivier ten oosten van Cuba lag, boven uitzonderlijk warm zeewater daar. Vanuit die regio ging hij in een diagonale lijn verder de Atlantische Oceaan over, recht op het Iberisch Schiereiland af.

De reis van de uiterst vochtige lucht richting Europa duurde meerdere dagen. Onderweg verloor de luchtstroom nauwelijks aan kracht. Integendeel: de rivier bleef zich met nieuw vocht voeden en werd zo bijkans nog vochtiger. Uiteindelijk werd de atmosferische rivier door de draaiende luchtmassa’s rond de Atlantische stormdepressie Leonardo opgepakt, die de vochtband precies naar Zuid- en Oost-Spanje en ook delen van Portugal dirigeerde.

Advertentie

Toen de vochtige lucht het land bereikte en daar vooral tegen bergketens botste, werd de waterdamp razendsnel in gebieden met extreme neerslag omgezet, onder meer in het westen van Portugal, maar vooral ook in het zuiden van Spanje, in Andalusië.

Hoe extreem was dit?

In de Verenigde Staten wordt om atmosferische rivieren te classificeren met een schaal van vijf categorieën gewerkt, vergelijkbaar met die voor orkanen:

RA1 – zwak: vooral nuttig, brengt droge gebieden de broodnodige regen
RA2 – matig: pakt in droge gebieden meestal ook gunstig uit
RA3 – sterk: hier komen behalve de voordelen ook al gevaren om de hoek kijken
RA4 – extreem: meestal gevaarlijk met een grote overstromingskans
RA5 – uitzonderlijk: zeer gevaarlijk, met vaak grootschalige schade als gevolg

Alles wijst erop dat het Caribische Zee Expres rond 4 februari in Portugal en Spanje op een categorie RA4 tot RA5 uitkwam, mogelijk de zwaarste klasse dus.

Ongeveer 6000 kilometer lang

Volgens grove berekeningen – onder andere besproken door AEMET-meteoroloog Benito Fuentes – had deze atmosferische rivier op zijn hoogtepunt een lengte van ongeveer 6000 kilometer en een breedte van zo’n 200 kilometer. De hoeveelheid waterdamp die erdoor werd meegevoerd, werd op enig moment op zo’n 36 biljoen liter water geschat. Dat is vergelijkbaar met twee dagen lang de totale afvoer van de rivier Amazone in Zuid-Amerika.

Niet al dat water viel overigens in Spanje en Portugal, maar er kwam wel genoeg omlaag om de situatie – op een veelal verzadigde bodem – volledig te laten ontsporen.

Waarom waren de gevolgen zo groot?

De timing van de zware regenval maakte de gevolgen van het extreme weer extra rampzalig. In de weken voorafgaand aan 4 februari was het in beide landen al erg nat geweest. De bodem was hierdoor totaal verzadigd, rivieren stonden hoog en in berggebieden was bovendien sprake van dooi, waardoor extra ook nog eens extra smeltwater richting de dalen stroomde.

Toen de atmosferische rivier arriveerde, was er simpelweg geen buffer meer. Rivieren traden dan ook snel buiten hun oevers, stuwmeren moesten noodgedwongen water lozen en berghellingen raakten door de vele regen instabiel. Wegen verdwenen onder water, dorpen raakten geïsoleerd en duizenden mensen moesten uiteindelijk hun huizen verlaten.

Samengevat

Wat Leonardo begin februari in Spanje en Portugal aanrichtte, was geen toeval en zeker niet het gevolg van een ‘gewone’ storm. Het extreme weer werd veroorzaakt door een uitzonderlijk krachtige atmosferische rivier, gevoed door tropisch vocht, gestuurd door de grootschalige circulatie en losgelaten boven een regio die al op scherp stond.

De Caribische Zee Expres laat zien dat ook Europa steeds vaker te maken krijgt met weerfenomenen die tot voor kort vooral alleen uit andere delen van de wereld bekend waren. En dat de gevolgen daarvan enorm kunnen zijn, zeker als alles op het verkeerde moment samenkomt.