Winter ondanks klimaatverandering nog in leven

Foto boven: De zon gaat op een fraaie manier onder - Jolanda Bakker

De voortschrijdende opwarming van het klimaat op aarde, die in de poolgebieden nog een stuk sneller verloopt dan in de rest van de wereld, heeft al meermalen tot de verzuchting geleid dat de winter als seizoen als één van de eerste slachtoffers ervan mag worden gezien. Als de winter van dit jaar tot nu op het noordelijk halfrond één ding heeft bewezen, dan is dat wel dat de winter als seizoen nog steeds in leven is.

Ga maar na. Het Noord-Amerikaanse continent heeft al meerdere (grote) uitbraken van arctische kou achter de rug, met in het noordwesten van Canada meerdere dagen waarop de temperatuur in de buurt van -50 graden uitkwam. Ook in Rusland, een land bepaald niet bekend vanwege zijn hoge wintertemperaturen, is het nu op uitgebreide schaal (veel) kouder dan normaal. Met in het oosten ook de extreme sneeuwval die in het nieuws was.

De zon gaat op een fraaie manier onder - Jolanda Bakker

Zelfs in flinke delen van Europa is het nu koud

En zelfs flinke delen van Europa hebben zich inmiddels bij het gebied gevoegd waar de temperaturen duidelijk beneden normaal zijn. Dat geldt vooral voor de noordelijke helft van ons werelddeel. Met Nederland, zoals gisteren al besproken, aan de rand van de kou.

Advertentie

Toch is de winter ook bij ons al niet meer helemaal stil voorbij gegaan. Eind november beleefden we een eerste uitbraak van koude lucht vanuit het noorden, die grote delen van het land de primeur van vorst en sneeuw van het nieuwe seizoen brachten. Na een lange, zeer zachte decemberperiode van drie weken kwam de koude lucht tijdens de kerstdagen terug. Het mondde uit in een winterse periode die drie weken duurde en in de eerste 10 dagen van januari erg veel sneeuw bracht. Tot plaatselijk 40 centimeter op de hogere Veluwe aan toe.

De bovenlucht was begin januari bijzonder koud

Het bijzondere van die sneeuwperiode was niet zozeer de kou op leefniveau – het kwik schommelde veelal rond het vriespunt – maar waren wel de ijskoude bovenluchten van dat moment. Op een hoogte van ruim 5 kilometer daalde het kwik meerdere malen tot rond of iets onder -40 graden. Dat zijn waarden waarmee je – ook in de tegenwoordige winters – voor de dag kunt komen. Het effect, in combinatie met het warme zeewater, was dan ook duidelijk.

De meest interessante periode is misschien wel die waar we nu in zitten. Mensen in het midden en zuiden van Nederland zullen het misschien niet meteen zo voelen, maar de omvang van het gebied op het noordelijk halfrond waar de temperaturen nu (ver) onder normaal liggen, is ronduit indrukwekkend. Het gaat om een vrijwel ononderbroken (en serieus brede) zone die zich van Seattle in het westen helemaal tot aan Kamtsjatka in het oosten uitstrekt. Dat is een gebied met een lengte van tussen 20.000 en 25.000 kilometer. Alleen de Britse eilanden, een deel van de Benelux en Frankrijk (waar het wel relatief zacht is) onderbreken deze zone kort.

Kou op veel plaatsen vanuit poolgebied weggestroomd

Feitelijk is koude lucht, afkomstig vanuit het noordpoolgebied, op heel veel plaatsen naar het zuiden gestroomd en boven de continenten terechtgekomen. Eerder al lieten modelberekeningen zien dat we in zo’n situatie terecht konden komen.

Advertentie

Het warme noordpoolgebied, met daar omheen de vaak koude continenten - Climate Reanalyzer

De grote motor achter die verplaatsing van megagrote hoeveelheden kou is een hogedrukgebied dat op dit moment met een kerndruk van 1056 hPa midden boven het poolgebied ligt. En er op heel veel plaatsen rond de pool voor heeft gezorgd dat de wind in plaats van westelijk, oostelijk is geworden. Een omkering van de op ons halfrond gebruikelijke situatie dus.

Ingrijpende verandering heeft ook nu ingrijpende gevolgen

Zo’n ingrijpende verandering in het stromingspatroon, heeft dus – ook in het nieuwe klimaat – nog steeds ingrijpende gevolgen voor de temperatuur. Waarbij de winter, op heel veel plaatsen tegelijk, toch ineens hard toeslaat, zoals op dit moment het geval is.

En nee, dan niet roepen dat we daar in Nederland niets van merken. De wereld is – stukken – groter dan alleen ons eigen land. En er is wel degelijks iets bijzonders aan de hand. Iets dat we al lange tijd niet meer hebben gezien. En dat ook nu toch nog steeds mogelijk blijkt.

De voortekenen waren er al, en hebben geleverd

In de herfst riepen we het al. Op de achtergrond leken veel seinen voor winterweer in de winter van 2026 op groen te staan. En de atmosfeer heeft daar inmiddels duidelijk op gereageerd. Die aanwijzingen waren er uiteindelijk dus ook niet voor niets.

En dan kijken we nu nog even wel naar Nederland. Ondanks het winterse weer, dat we ook hier de laatste weken wel degelijk hebben gehad, staat de winter van 2026 cijfermatig tot nu toe nog niet echt op de kaart. Wat vooral mist is een echte vorstperiode.

Er zijn nog 5 weken om dit te laten gebeuren. Zo’n vorstperiode kan er nog steeds van komen. Wat dat betreft, heeft de februarimaand vanuit de winters van de laatste 15 jaar ook zeker geen slechte naam. Denk aan de winters van 2012, 2018 en 2021, toen er in de laatste van de 3 wintermaanden alsnog mooie vorstperiodes uitrolden.

In Nederland hebben we nog 5 weken om er iets van te maken

De voortekenen zijn nog steeds goed. De westcirculatie op de oceaan ligt volledig aan banden en in die situatie lijkt de komende weken weinig te veranderen. Ook is de luchtdruk in het noorden hoog, een situatie die eveneens lijkt aan te houden. Het enige dat we nog nodig hebben, zijn lagere temperaturen in de bovenlucht. We hebben nog 5 weken voor dit hoogstandje.