‘Indische El Niño verklaring extreem warme 2023 en 2024'

Foto boven: Een voorbeeld van een positieve IOD, met warm zeewater aan de oostkust van Afrika en relatief koel zeewater in de buurt van Indonesië - NASA

2023 en 2024 gingen de boeken in als de warmste jaren ooit gemeten op aarde. Tegelijkertijd werden overal ter wereld vernietigende bosbranden geregistreerd, ongekende hittegolven, langdurige droogtes en andere hieraan gerelateerde klimaatrampen.

Wetenschappers stonden voor een raadsel: de sprong in de mondiale temperatuur was groter dan klimaatmodellen hadden verwacht. Klimaatverandering door broeikasgassen alleen leek de uitzonderlijke warmte niet volledig te kunnen verklaren.

Een voorbeeld van een positieve IOD, met warm zeewater aan de oostkust van Afrika en relatief koel zeewater in de buurt van Indonesië - NASA

Aanvullende factoren

Daarom werd gezocht naar aanvullende factoren. Er werd gewezen op het ontzwavelen van scheepsbrandstoffen, waardoor mogelijk minder bewolking boven zee ontstaat en dus minder zonlicht wordt teruggekaatst, op opvallend weinig laaghangende bewolking boven oceanen en natuurlijk op de toen optredende sterke El Niño in de Stille Oceaan.

Advertentie

Maar nu schuift een nieuwe studie nóg een mogelijke hoofdverdachte naar voren: de Indian Ocean Dipole, kortweg IOD, ook wel de ‘Indische El Niño’ genoemd.

IOD blijkt veel grotere rol te hebben gespeeld dan gedacht

Een nieuw onderzoek van de Universiteit van Maryland, gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Earth System Dynamics, suggereert dat deze klimaatschommeling op de Indische Oceaan een veel grotere rol heeft gespeeld bij de recordwarmte van 2023 en 2024 dan tot nu toe werd aangenomen.

De onderzoekers ontwikkelden een klimaatmodel waarin zowel menselijke als natuurlijke factoren werden meegenomen. Daarmee konden zij maar liefst 93 procent van de wereldwijde temperatuurafwijking in 2023 verklaren en 92 procent in 2024 – een uitzonderlijk hoge score.

Opvallend genoeg bleek de Indian Ocean Dipole één van de belangrijkste factoren in het model. Zodra de IOD uit de berekeningen werd verwijderd, stortte de voorspellende kracht van het model grotendeels in. Volgens hoofdauteur Endre Farago is dit ‘waarschijnlijk de meest complete verklaring die momenteel bestaat’ voor de extreme warmte van die twee jaren.

Advertentie

Wat is de Indian Ocean Dipole?

De Indian Ocean Dipole – afgekort IOD – is een schommeling in de zeewatertemperaturen op de Indische Oceaan, vergelijkbaar met El Niño en La Niña op de Stille Oceaan. De IOD beschrijft het temperatuurverschil tussen het westelijke deel van de Indische Oceaan, bij Afrika, en het oostelijke deel, nabij Indonesië en Australië.

Soms is het westen warmer dan het oosten: dat heet een positieve IOD-fase. In andere jaren gebeurt juist het tegenovergestelde en spreken wetenschappers van een negatieve fase. Daartussenin zit een neutrale toestand.

Grote gevolgen voor weerpatronen

Die temperatuurverschillen hebben grote gevolgen voor weerpatronen rondom de Indische Oceaan. Een positieve IOD kan zorgen voor extreme regenval in Oost-Afrika, terwijl Australië juist droger en brandgevoeliger wordt. Ook de moesson in India wordt erdoor beïnvloed.

Maar mogelijk reikt de invloed van de IOD veel verder dan gedacht – tot aan de mondiale temperatuur op aarde zelf.

Waarom werd de IOD lang onderschat?

Dat heeft vooral met schaal te maken. De Indische Oceaan is kleiner dan de enorme Stille Oceaan, waar El Niño ontstaat. Daardoor gingen veel klimaatwetenschappers er jarenlang van uit dat de IOD vooral een regionaal fenomeen was, met beperkte wereldwijde impact. Mede-auteur Ross Salawitch vat die oude gedachte treffend samen: ‘Binnen de klimaatwetenschap leefde het idee dat de Stille Oceaan de hond was, en de Indische Oceaan slechts de staart.’

Met andere woorden: wat in de Stille Oceaan gebeurde, bepaalde het wereldklimaat; de Indische Oceaan volgde slechts. Daar komt nog bij dat de Indian Ocean Dipole pas eind jaren negentig werd ontdekt. Vergeleken met El Niño is het verschijnsel binnen de klimaatwetenschap dus relatief nieuw en nog altijd niet volledig begrepen. Juist daarom is deze nieuwe studie zo opvallend. Als de onderzoekers gelijk hebben, dan blijkt de ‘staart’ misschien veel sterker aan het wereldklimaat te trekken dan jarenlang werd aangenomen.

Mogelijk een ontbrekend puzzelstukje

De studie betekent niet dat klimaatverandering plotseling minder belangrijk is – integendeel. De opwarming door broeikasgassen blijft de dominante langetermijntrend. Maar natuurlijke klimaatschommelingen zoals El Niño én mogelijk ook de IOD kunnen daar wel tijdelijk een extra duw bovenop geven.

En precies dat zou kunnen verklaren waarom de temperatuur in 2023 en 2024 zó explosief steeg dat zelfs klimaatwetenschappers er wereldwijd van opkeken. De Indian Ocean Dipole lijkt daarmee niet langer een regionale bijzaak, maar mogelijk een belangrijk ontbrekend puzzelstukje in het begrijpen van de extreme warmte van de afgelopen jaren.