El Niño en de poolwervel trekken aan onze winter

Foto boven: Sneeuwval in onze tuin, ook de eerste week van januari - Reinout van den Born

Zaterdag 21 november presenteer ik tijdens de Wintermeeting mijn winterverwachting. Die is dit jaar geen abc’tje. Een uitzonderlijk sterke El Niño kan aan een zachte winter bijdragen, terwijl een vroeg verstoorde poolwervel ruimte kan bieden aan koudere perioden. Hoeveel invloed krijgen die twee op ons winterweer?

In de tropische Stille Oceaan is al enkele maanden een uitzonderlijk sterke El Niño aan de gang. Intussen raakte hoog boven het noordpoolgebied de poolwervel, die nog in opbouw was, al op 11 november zwaar verstoord. Zo vroeg in het seizoen is dat in de meetreeks nog niet eerder gebeurd.

Sneeuwval in onze tuin, ook de eerste week van januari - Reinout van den Born
Sneeuwval in onze tuin, ook de eerste week van januari - Reinout van den Born

Twee invloeden tegelijk

Wat gebeurt er als El Niño en de poolwervel tegelijk invloed krijgen op ons weer? Misschien speelt de een vooral aan het begin van de winter een rol en laat de ander zich later gelden. Een winter kan gemiddeld zacht zijn en toch een periode hebben die je je jaren later nog herinnert. Misschien ligt er in januari wel langere tijd sneeuw of kunnen we schaatsen, terwijl december en februari vooral regen en zachte zeelucht brengen. Juist dat verschil tussen het gemiddelde en wat we onderweg meemaken, maakt de naderende winter spannend.

Advertentie

Kamp El Niño heeft de tropen mee

Het water in het oosten van de tropische Stille Oceaan is uitzonderlijk warm. Daardoor verschuiven de gebieden waar de zwaarste tropische buien vallen. Dat gebeurt ver van huis, maar die buien kunnen de straalstroom en de verdeling van hoge- en lagedrukgebieden duizenden kilometers verderop beïnvloeden.

Ook de Indische Oceaan doet mee. Daar is het westen relatief warm ten opzichte van het oosten. Zo’n patroon, een positieve IOD, hangt deels samen met El Niño. Als de tropische buien zich meer in het westen van de Indische Oceaan concentreren, kan dat vooral aan het begin van de winter boven de Atlantische Oceaan aan een sterkere westelijke stroming bijdragen. Voor ons betekent zo’n stroming vaak zacht weer, geregeld met regen en flink wat wind. De positieve IOD zal naar verwachting in de loop van de winter afzwakken. Daarmee kan ook zijn invloed afnemen.

Kamp poolwervel heeft al van zich laten horen

Hoog boven het noordpoolgebied vormt zich elk najaar een gordel van westenwinden. Die hoort bij de poolwervel en wordt in deze tijd van het jaar normaal sterker. Dit jaar draaide de wind op 11 november al om. Intussen zijn er tekenen dat de poolwervel zich weer herstelt. Ook de huidige westfase van de QBO, een langzame afwisseling van oosten- en westenwinden hoog boven de evenaar, hangt gemiddeld samen met een sterkere poolwervel.

Voor ons is de vraag of de verstoring van vorige week de komende weken ook lager in de atmosfeer merkbaar wordt. Als de westelijke stroming daar verzwakt en zich bij Groenland of Scandinavië een sterk hogedrukgebied opbouwt, kan de aanvoer van zachte zeelucht worden onderbroken. Waar dat hogedrukgebied precies terechtkomt, bepaalt mede of de wind bij ons uit het noorden of oosten gaat waaien.

Advertentie

Een deel van de seizoensberekeningen laat later in de winter een nieuwe verstoring van de poolwervel zien. Ook dan kan zich weer een kans op zo’n omslag voordoen.

De twee kampen kunnen ook samenwerken

Volgens de Amerikaanse onderzoeker Judah Cohen kunnen El Niño en de poolwervel soms in elkaar bestrijdende teams, maar andere keren ook voor hetzelfde team spelen. Een sterke, goed georganiseerde poolwervel kan de westelijke stroming helpen in stand houden. Dan kunnen beide bijdragen aan zacht weer.

Een verstoorde poolwervel kan juist ruimte bieden aan een blokkade die de kou dichterbij brengt. En El Niño kan via veranderingen in de luchtstroming ook zelf invloed hebben op het gedrag van de poolwervel. Cohen haalt onder meer de winters van 2009 op 2010 en van 2002 op 2003 aan. In beide winters was er een El Niño en kregen we in Nederland een koude winter.

Vooral de aanloop in november 2009 doet hem op onderdelen aan die van nu denken. Die winter kwam De Bilt uit op gemiddeld 1,1 graden, de laagste wintertemperatuur sinds 1996. De El Niño’s van toen waren minder sterk dan die van nu. Hoeveel ruimte blijft er voor kou als het signaal uit de tropen dit keer zoveel sterker is?

Zaterdag de winterverwachting

Al met al kunnen de tropen vroeg in het seizoen de zachte westenwind in de kaart spelen, maar is het daarbij afwachten of ook de vroege instorting van de poolwervel nog een rol gaat spelen. Eén hardnekkige blokkade op de juiste plek kan het weer in Nederland vervolgens wekenlang een ander karakter geven. Hoe vaak de westenwind wegvalt en hoe lang de kou bij ons kan blijven, bepaalt uiteindelijk hoe we de winter na afloop zullen hebben ervaren.

Komende zaterdag 21 november geef ik tijdens de Wintermeeting mijn winterverwachting. Dan vertel ik hoe ik de signalen uit de tropen en van boven het noordpoolgebied weeg en wat ik op basis daarvan voor Nederland verwacht. Vanaf 17 uur is de verwachting ook op deze site te lezen. En na afloop van de Wintermeeting een registratie van de bijeenkomst ook op de site Wintermeeting.nl te zien.

Voeg weerverteller.nl toe aan het startscherm van je telefoon

Mis ook deze verhalen niet:

Voor weernieuws uit Vlaanderen kijk op: meteo-weer.be

Veel mist in het najaar van 1962 was voorbode van een strenge winter

Volg ons ook op facebook, X, Instagram en Bluesky!

Jouw foto op Weerverteller.nl?

Stuur je foto naar foto@weerverteller.nl, of via X met de vermelding van @weerv

Advertentie