Een boom in de stad is als airco een zonder stekker

Foto boven: Stadsgroen in de Finse hoofdstad Helsinki - Wikipedia

Tijdens een hittegolf kan een boom in de stad het verschil maken tussen puffen in de volle zon en even bijkomen in een koele, groene oase. Maar opvallend genoeg blijkt de ene boom daarbij veel meer te doen dan de andere. Vooral de grootte en dichtheid van de kroon blijken van belang. En ook in Nederland wordt daar inmiddels onderzoek naar gedaan.

In de inmiddels bijna voorbije zomer hebben we opnieuw kunnen merken hoe heet steden tijdens langdurige warmte kunnen worden. In Parijs zochten mensen tijdens de heetste dagen massaal verkoeling in parken. Sommigen bleven er zelfs slapen, anderen weken uit naar hotels met airconditioning.

Stadsgroen in de Finse hoofdstad Helsinki - Wikipedia

Ze deden dat niet zomaar. Een stad bestaat voor een groot deel uit steen, beton, asfalt en glas. Die materialen nemen overdag grote hoeveelheden zonnewarmte op en geven die warmte later weer af. Daardoor koelen steden 's nachts vaak veel minder sterk af dan het omliggende platteland. Het bekende stedelijke hitte-eilandeffect ontstaat. Bomen kunnen daar iets tegenover zetten. Maar hoeveel verkoeling ze geven, blijkt sterk te verschillen.

Advertentie

Onderzoek naar bomen die het meest koelen

Onderzoekers van de Florida International University (FIU) in Miami houden zich al jaren met die vraag bezig. In het zogenaamde CoolTrees-project meten ze de temperatuur en luchtvochtigheid op straatniveau, onder en rond boomkronen. Daarmee proberen ze niet alleen te bepalen óf bomen verkoelen, maar ook welke bomen dat het beste doen en waarom. Daarbij komt een eenvoudige regel naar voren: een grote boom is iets heel anders dan een jonge boom.

Een grote, brede en dichte kroon onderschept veel zonlicht voordat dit het asfalt, de stoep of de gevel kan bereiken. Daarnaast verdampt een boom water via zijn bladeren. Voor die verdamping is energie nodig en die wordt aan de omgeving onttrokken. Dit werkt als een soort natuurlijke airconditioning. Het gevolg is dat je onder een forse boom letterlijk in een ander microklimaat terecht kunt komen.

Duizenden bomen werden geïnventariseerd

De onderzoekers van FIU hebben in Miami duizenden bomen geïnventariseerd en gekeken naar de omvang en samenstelling van de stedelijke boomkroon. Daarbij blijkt dat bomen met een grote, dichte kroon veel meer verkoeling leveren dan soorten die maar weinig schaduw produceren. Palmen zijn bijvoorbeeld indrukwekkende bomen, maar hun smalle kroon werpt veel minder schaduw op de omgeving dan die van een grote loofboom.

Dat leidt tot een belangrijke conclusie: alleen maar meer bomen planten is niet genoeg. Ook de vraag welke bomen je plant, waar je ze plant en hoeveel ruimte ze krijgen om groot te worden, is van belang. Een jonge boom die vandaag nauwelijks schaduw geeft, kan over tientallen jaren een enorme bijdrage leveren aan de leefbaarheid van een straat.

Advertentie

En daarmee wordt ook het beschermen van bestaande, grote bomen belangrijk. Een volwassen boom vervangen door een handvol jonge exemplaren klinkt op papier misschien aantrekkelijk. Maar qua schaduw en verkoeling kan het tientallen jaren duren voordat die nieuwe bomen dezelfde omvang hebben bereikt.

Ook in Nederland blijkt de plaats van een boom belangrijk

Ook in Nederland is onderzocht hoe bomen het stedelijke klimaat beïnvloeden. Onderzoekers van Wageningen University & Research maten bijvoorbeeld in Assen de temperatuur en luchtvochtigheid op verschillende plekken met uiteenlopende hoeveelheden boomgroen. Vooral op heldere, hete dagen bleek de verkoelende werking van bomen duidelijk aanwezig. Juist als de zon volop schijnt, is de schaduw van een boom van grote waarde.

Nog interessanter is een onderzoek van Wageningen University & Research uit 2025. Daarin werd gekeken hoe verschillende manieren van vergroening Europese woonwijken kunnen afkoelen. De onderzoekers ontdekten dat de manier waarop bomen worden geplaatst minstens zo belangrijk kan zijn als het aantal bomen.

Een groene stad is niet automatisch een koele stad

Grote bomen strategisch langs straten die sterk door de zon worden opgewarmd, bleken in de modellen veel effectiever dan bomen willekeurig over een wijk verdelen. In de onderzochte situaties konden straatbomen de ervaren warmte, uitgedrukt in de zogenaamde PET, met maximaal 8,7 graden verminderen. Dat betekent nadrukkelijk niet dat de luchttemperatuur met 8,7 graden daalde, maar dat het voor mensen veel koeler aanvoelde.

Gras had veel minder effect op de warmtebeleving. Dat is een belangrijk onderscheid. Een groene stad is niet automatisch een koele stad. Een grasveld kan natuurlijk prettig zijn, maar op een hete, zonnige dag levert een grote boom iets wat gras niet kan: een groot oppervlak met diepe schaduw, gecombineerd met verdamping van water via de bladeren.

Welke bomen hebben we dan nodig?

Daarmee komen we bij de hamvraag voor Nederlandse en Belgische steden: welke bomen moeten we vandaag planten als we de steden van morgen koel willen houden?

De omstandigheden worden ingewikkelder. Bomen moeten niet alleen groot en dicht kunnen worden. Ze moeten dat ook kunnen onder omstandigheden waarin zomers warmer en droger worden en perioden met watertekort vaker kunnen voorkomen.

Wageningen University & Research is daarom ook bezig met onderzoek naar zogenaamde klimaat- of toekomstbomen. Daarbij wordt gekeken welke boomsoorten onder Nederlandse stedelijke omstandigheden goed kunnen groeien en hun functies op langere termijn kunnen behouden. De beperkte ruimte, verdichte bodem, waterbeschikbaarheid en toenemende hitte maken het voor veel bomen in de stad namelijk steeds lastiger.

Een boom is een airco zonder stekker

Dat maakt de keuze voor een stadsboom uiteindelijk een stuk ingewikkelder dan alleen de vraag welke soort er mooi uitziet. Een boom die snel groeit maar uiteindelijk weinig kroon vormt, levert minder schaduw. Een boom die wel groot kan worden maar het in een hete, droge straat niet redt, heeft evenmin veel toekomst. En een grote boom die al tientallen jaren ergens staat, vertegenwoordigt een hoeveelheid verkoelende capaciteit die je niet zomaar opnieuw hebt aangeplant. Voor steden ligt hier dus een flinke uitdaging.

Plant dus bomen en kijk daarbij vooral naar bomen die groot kunnen worden. Geef ze de ruimte. Zet ze op plekken waar hun schaduw het meeste verschil maakt. Zorg dat ze voldoende water en groeiruimte hebben. En koester de grote bomen die er al staan.

Tijdens een hete zomerdag is een boom niet alleen mooi, hij is een stukje hoogstnoodzakelijke, natuurlijke infrastructuur. Of misschien nog wel duidelijker: hij is een airco zonder stekker.