Verdwijnt het zeeijs uit de Bellingshausenzee voorgoed?

Foto boven: Toen op de Bellingshausenzee nog wel zeeijs lag - NASA / Michael Studinger

Een gebied ter grootte van Frankrijk. Zoveel zeeijs ontbreekt momenteel opnieuw in de Bellingshausenzee, aan de westkant van Antarctica. Voor de derde keer in vier jaar tijd blijft een enorm stuk oceaan grotendeels ijsvrij.

Wetenschappers vragen zich steeds nadrukkelijker af of dit nog een tijdelijke afwijking is, of dat een deel van het Antarctische zeeijssysteem blijvend is veranderd.

Toen op de Bellingshausenzee nog wel zeeijs lag - NASA / Michael Studinger

Voor dieren die afhankelijk zijn van het Antarctische zeeijs, zoals Keizer- en Adéliepinguïns, vormt dat een grote uitdaging. Het roept bovendien een vraag op die klimaatonderzoekers steeds nadrukkelijker bezighoudt: komt dit zeeijs nog wel terug?

Advertentie

Opnieuw een enorme ijsloze zone

Antarctica staat bekend om zijn uitgestrekte zeeijs, dat elk jaar met de seizoenen meegroeit en weer afneemt. Maar in delen van West-Antarctica lijkt dat natuurlijke ritme verstoord te raken.

Vooral in de Bellingshausenzee, gelegen ten westen van het Antarctisch Schiereiland, blijft de ijsbedekking de laatste jaren opvallend ver achter bij wat vroeger normaal was. Waar in het verleden grote delen van de zee tijdens de winter betrouwbaar dichtvroren, blijven nu geregeld uitgestrekte gebieden open water. Dat gebeurt inmiddels zo vaak dat onderzoekers zich afvragen of er meer aan de hand is dan een reeks uitzonderlijke jaren.

Vrees voor een blijvende verandering

Wetenschappers spreken nog niet van een definitief kantelpunt, maar de zorgen nemen toe. Sinds ongeveer 2016 laat het Antarctische zeeijs een opvallend ander gedrag zien dan in de decennia daarvoor.

Jaren met extreem weinig zeeijs volgen elkaar sneller op, terwijl krachtig herstel uitblijft. Daardoor groeit de vrees dat delen van het Antarctische zeeijssysteem in een nieuwe toestand terecht zijn gekomen, met structureel minder ijs dan voorheen.

Advertentie

Het betekent nog niet dat de Bellingshausenzee binnenkort permanent ijsvrij zal zijn. Wel wordt de kans kleiner geacht dat de regio terugkeert naar de gemiddelde ijsbedekking die tussen 1980 en 2010 gebruikelijk was.

Voor pinguïnkolonies kan dat grote gevolgen hebben. Keizerspinguïns zijn afhankelijk van stabiel zeeijs om hun jongen groot te brengen. Breekt het ijs te vroeg op, dan kunnen complete broedseizoenen mislukken. Ook Adéliepinguïns ondervinden de gevolgen, onder meer doordat veranderingen in het zeeijs invloed hebben op de beschikbaarheid van krill, hun belangrijkste voedselbron.

Wat zijn de mogelijke oorzaken?

Onderzoekers denken dat meerdere processen tegelijk bijdragen aan de afname van het zeeijs.

Warmer oceaanwater onder het ijs: Een belangrijke factor lijkt de opwarming van de oceaan onder het zeeoppervlak te zijn. Rond West-Antarctica bevindt zich relatief warm diep water dat steeds gemakkelijker richting de kustgebieden kan stromen. Dat warmere water tast het zeeijs van onderaf aan en maakt het moeilijker om in de winter nieuw ijs te vormen.
Veranderende windpatronen: Ook de atmosfeer speelt waarschijnlijk een rol. De windsystemen rond Antarctica zijn de afgelopen decennia veranderd. Sterkere en verschoven westenwinden kunnen het zeeijs uiteen drijven en open water creëren. Daardoor wordt het ijs kwetsbaarder en kunnen warmere lucht- en watermassa's gemakkelijker doordringen.
Het albedo-effect: Als zeeijs verdwijnt, komt donker oceaanwater bloot te liggen. Dat water absorbeert veel meer zonnestraling dan het heldere ijsoppervlak. Hierdoor warmt de oceaan verder op, wat de vorming van nieuw ijs opnieuw bemoeilijkt. Zo ontstaat een zichzelf versterkend proces: minder ijs leidt tot meer opwarming, en meer opwarming leidt weer tot minder ijs.
Een mogelijke regimeverschuiving: Misschien wel de meest besproken verklaring is dat het Antarctische zeeijssysteem een zogenaamde regimeverschuiving heeft doorgemaakt. Jarenlang bleven de ontwikkelingen rond Antarctica grotendeels binnen de natuurlijke variatie. Sinds 2016 lijkt het systeem echter een andere richting te zijn ingeslagen, met veel vaker extreem lage ijsoppervlakken. Of dat daadwerkelijk een blijvende omslag is, moet nog blijken. Maar steeds meer onderzoekers beschouwen die mogelijkheid als serieus.

Hoe ziet de toekomst eruit?

De komende jaren zullen cruciaal zijn voor het beantwoorden van de vraag of het verdwenen zeeijs terugkeert.

Als de Bellingshausenzee de komende winters opnieuw grote ijsvrije gebieden laat zien, versterkt dat het vermoeden dat sprake is van een langdurige verandering. Treedt daarentegen een reeks jaren op met sterk herstel van het zeeijs, dan kan blijken dat natuurlijke schommelingen nog steeds een grotere rol spelen dan nu wordt gedacht.

Voorlopig overheerst echter de onzekerheid. Wat wel duidelijk is, is dat de Bellingshausenzee zich ontwikkelt tot een van de meest opvallende voorbeelden van de snelle veranderingen die momenteel plaatsvinden in het Antarctische klimaatsysteem. En juist daarom kijken onderzoekers de komende winters met meer belangstelling dan ooit naar dit afgelegen stukje van de Zuidelijke Oceaan.