Toen het op 10 oktober 1921 ineens 30 graden werd

Foto boven: Droogte en hitte in de Taunus in 2020 - Reinout van den Born

Dinsdag en woensdag stijgen de temperaturen in het zuiden van het land mogelijk tot 30 graden. Voor de tijd van het jaar is dat ongelooflijk warm, maar het zou niet de eerste keer zijn. Bijna 105 jaar geleden, op 10 oktober 1921, gebeurde het zelfs nog later in het jaar. Die dag werd in Sittard 30,1 graden gemeten.

Het klinkt als een temperatuur uit de zomer. Nog altijd is het de hoogste temperatuur die in Nederland in oktober is vastgesteld. Ook De Bilt beleefde met 25,8 graden die dag een zomerse dag. Hoe kon de warmte zo laat in het jaar nog zo ver naar het noorden komen? En speelde de enorme droogte van 1921 daarbij een rol?

Droogte en hitte in de Taunus in 2020 - Reinout van den Born

Een klassieke drukverdeling

Wie de weerkaart van die dag bekijkt, ziet dat Nederland tussen twee druksystemen in lag. Ten westen van Portugal, boven de oceaan, lag een lagedrukgebied. Boven Midden- en Oost-Europa was de luchtdruk hoger. Daartussen kon met zuidelijke tot zuidoostelijke winden warme lucht via Frankrijk onze kant op stromen.

Advertentie

Het was dus geen kwestie van een uitzonderlijk warme middag op één plek in Limburg. De warme lucht bereikte een groot deel van de Benelux. Sittard haalde de tropische grens van 30 graden; in De Bilt werd het 25,8 graden en Maastricht tekende 28,2 graden aan. Ook daar was het voor oktoberbegrippen buitengewoon warm.

Een continent dat al maanden naar regen snakte

De voorgeschiedenis maakt die oktoberdag nog interessanter. In 1921 had een uitzonderlijke droogte, net als dit jaar, grote delen van Europa in haar greep. Het gebied tussen Brussel, Parijs en Lyon behoorde tot de zwaarst getroffen regio’s. Ook in Nederland waren de gevolgen ernstig: de droogte bracht onder meer de drinkwatervoorziening in de problemen.

Als de bodem vochtig is, gaat een deel van de zonnewarmte op aan de verdamping van dat vocht. Op een droge bodem kan meer energie de lucht vlak boven het land verwarmen. Daardoor is het goed voorstelbaar dat de droogte de warmte tijdens haar tocht over Frankrijk en België een extra zet heeft gegeven. Hoe groot dat effect op 10 oktober 1921 precies was, kunnen we uit de historische waarnemingen en de weerkaarten alleen niet afleiden.

Aan de belangrijkste voorwaarde werd in ieder geval ruimschoots voldaan: er stroomde op grote schaal warme lucht naar het noorden. Op de gereconstrueerde kaart voor ongeveer anderhalve kilometer hoogte is te zien dat de warmte zich niet tot het aardoppervlak beperkte. Ook daar was de lucht voor de tijd van het jaar opvallend warm.

Advertentie

Geen El Niño of ex-orkaan nodig

Bij zulke bizarre temperaturen denk je al snel aan een bijzondere oorzaak buiten Europa. Speelde er misschien een El Niño? Volgens de historische indeling van NOAA waren de jaren rond 1921 voor El Niño en La Niña neutraal. Ook is er geen aanwijzing dat een voormalige Atlantische orkaan nodig was om de drukverdeling op de weerkaart te verklaren.

De weerkaarten laten zien hoe de warme lucht Nederland kon bereiken. De luchtdruk boven het oosten van Europa bleef meerdere dagen hoog, terwijl boven de oceaan ten westen van het Iberisch Schiereiland een lagedrukgebied lag. Zo kon met een aanhoudende zuidelijke stroming zeer warme lucht via Spanje en Frankrijk naar Nederland stromen. Mogelijk lag de oorsprong van een deel van die lucht nog verder naar het zuiden, in Noord-Afrika.

Hittepiek was onderdeel van een langere, zeer warme periode

De warmte van 10 oktober kwam niet uit de lucht vallen. De warme periode begon al aan het begin van de maand en hield vrijwel de hele eerste tiendaagse aan. Voordat Maastricht op de 10e 28,2 graden bereikte, had de stad die oktobermaand al vier zomerse dagen achter de rug. Dit was de vijfde. Zeker zo laat in het jaar was dat ongekend.

Ook het Belgische KMI meldt vanaf 4 oktober opeenvolgende zomerse maxima in Ukkel. De eerste tien dagen van oktober waren daar, met een gemiddelde temperatuur van 18,3 graden, de warmste oktoberdecade van de eeuw.

Het aanhoudende zomerweer bleef ook in de kranten niet onopgemerkt. Op 3 oktober schreef Het Vaderland bij een verslag van een hondententoonstelling over het ‘schitterende zomerweer’ dat kennelijk nog geen afscheid wilde nemen. Op 6 oktober meldde het Dagblad van Noord-Brabant dat fruit door het ‘aanhoudende zomerweer’ enkele weken vroeger rijp was dan gewoonlijk. En op 11 oktober beschreef de Nieuwe Harlinger Courant hoe een voetbalwedstrijd op West-Terschelling door prachtig zomerweer was begunstigd. Ook voor de mensen die er middenin zaten, voelde die oktoberweek nog volop zomers aan.

Waarom 1921 juist nu weer interessant is

De vergelijking met dit jaar dringt zich op. Ook nu zijn grote delen van Frankrijk, België en Nederland droog en kan warme lucht vanuit het zuiden onze omgeving bereiken. De gebeurtenis van 1921 laat zien waarom meteorologen bij zo’n situatie verder kijken dan alleen naar de temperatuur van de aangevoerde lucht. De toestand van het land waarover die lucht stroomt, kan eveneens verschil maken.

Daarmee is niet gezegd dat een droge bodem in oktober onder de juiste omstandigheden vanzelf voor 30 graden zorgt. De stroming moet de warmte op het juiste moment naar het noorden brengen. Vervolgens moeten ook bewolking, wind en de lokale omstandigheden meewerken. Op 10 oktober 1921 vielen die voorwaarden samen. In Sittard leverde dat een temperatuur op die we eerder bij augustus dan bij oktober zouden verwachten.

In De Bilt is het intussen al warmer geweest

Het oktoberrecord van De Bilt uit 1921 is inmiddels verdwenen. Op 13 oktober 2018 werd daar 26,3 graden gemeten. Zulke late zomerse dagen kunnen dus via verschillende weersituaties ontstaan. Maar nergens in Nederland is in oktober opnieuw de tropische grens gehaald.

Misschien maakt juist dat de dag in Sittard zo fascinerend. In een klimaat dat inmiddels warmer is dan dat van 1921, houdt een meting van ruim een eeuw geleden nog altijd stand. De uitzonderlijke droogte van dat jaar kan aan de warmte hebben bijgedragen. De weerkaart laat vooral zien hoe de deur voor die warmte wagenwijd openstond: een langdurige zuidelijke stroming bracht de zomer nog één keer, ver in de herfst, naar Nederland.

Komende warmte valt nog in september

Overigens ziet het er niet naar uit dat het ook deze keer in oktober 30 graden wordt. De hoogste temperaturen worden op de laatste twee dagen van september verwacht. Vanaf 1 oktober wordt het duidelijk minder warm. Mocht de tropische grens dinsdag of woensdag ergens worden bereikt, dan blijft het oktoberrecord van Sittard dus hoe dan ook staan.