Dalende Colorado-rivier: ramp in slow motion

Foto boven: Lake Mead, gezien vanaf de Hooverdam. Een foto uit 2021, toen het waterniveau in het meer ook al erg laag stond. Let op de witte randen - APK

De Colorado-rivier, de grootste waterbron van het zuidwesten van de VS, staat onder ongekende druk. Hoe kon het zover komen, en is de crisis nog te stoppen?

Wie foto's van Lake Mead of Lake Powell ziet, twee van de grootste stuwmeren in de VS, schrikt van de witte kalkranden die tientallen meters boven het water uitsteken. Ze laten zien waar het water ooit stond. De enorme stuwmeren, ooit het toonbeeld van de Amerikaanse waterbouwkunde, zijn samen nog nooit zo leeg geweest als nu.

Lake Mead, gezien vanaf de Hooverdam. Een foto uit 2021, toen het waterniveau in het meer ook al erg laag stond. Let op de witte randen - APK

Het is veel meer dan alleen een lokaal probleem. De Colorado-rivier voorziet ongeveer 40 miljoen mensen in het zuidwesten van de VS van drinkwater, bevloeit ruim 2 miljoen hectare landbouwgrond en levert elektriciteit aan ongeveer 700.000 huishoudens. Toch lijkt het watersysteem steeds dichter bij zijn grenzen te komen. En dat terwijl wetenschappers al tientallen jaren waarschuwen dat dit moment eraan zat te komen.

Advertentie

Twee meren vormen één gigantische watervoorraad

Lake Powell en Lake Mead vormen samen eigenlijk één groot opslagsysteem. Het water uit de Rocky Mountains stroomt eerst naar Lake Powell, vervolgens door de Glen Canyon Dam naar Lake Mead en uiteindelijk verder richting Mexico. Samen bevatten de twee reservoirs ongeveer zestig procent van al het opgeslagen water in het Colorado-bekken. Hun gezamenlijke waterinhoud bepaalt hoeveel reserve er nog is voor droge jaren.

Die gezamenlijke voorraad is nu historisch laag. Half juli bereikten de reservoirs samen zelfs hun laagste waterinhoud sinds 1957, nog voordat Lake Powell überhaupt bestond. En volgens de huidige verwachtingen zal dat gezamenlijke laagterecord de komende maanden vrijwel dagelijks verder worden aangescherpt.

Het is een situatie die laat zien hoe de belangrijkste buffer, waarop het watersysteem in de wijde regio leunt, langzaam bezig is te verdwijnen.

De rivier levert al jaren minder water

Vaak wordt gedacht dat de tekorten in de twee meren door één droge winter komen. Zo eenvoudig ligt het echter niet. De problemen begonnen al rond het jaar 2000. Sindsdien verkeert het stroomgebied van de Colorado-rivier vrijwel onafgebroken in een zogenoemde megadroogte, de langste en waarschijnlijk ook ernstigste in minstens twaalf eeuwen tijd.

Advertentie

Die intense droogte wordt door meerdere oorzaken tegelijk teweeggebracht. Zo brengen de winters in de Rocky Mountains tegenwoordig gemiddeld minder sneeuw, terwijl de sneeuw die wel valt ook eerder smelt. Daardoor stroomt het smeltwater in het voorjaar sneller weg en gaat onderweg bovendien meer water verloren door verdamping en opname door de vegetatie.

Verdamping speelt een grote rol

Tegelijkertijd stijgen in het gebied de temperaturen. Warmere lucht verdampt meer water uit bodems, rivieren en stuwmeren. Onderzoekers spreken daarom steeds vaker van een 'hot drought'. Daarin draait het niet alleen om minder neerslag, maar is het vooral de sterk toenemende verdamping die het landschap droger maakt.

Zo kan het gebeuren dat, zelfs als jaarlijks ongeveer evenveel neerslag valt, er in een warmer klimaat toch minder rivierwater beschikbaar komt. Ook in Europa beginnen we dat mechanisme steeds vaker terug te zien. Denk bijvoorbeeld aan de huidige lage waterstanden in de Rijn, waar de combinatie van weinig regen en een hoge verdamping de afvoer flink onder druk zet.

De afgelopen winter paste precies in dat beeld. Grote delen van het westen van de Verenigde Staten beleefden een uitzonderlijk warme en droge winter, waardoor de sneeuwvoorraad in de bergen uiteindelijk ver onder normaal bleef. Juist die sneeuw vormt normaal gesproken de natuurlijke watervoorraad van het hele stroomgebied van de Colorado-rivier.

Er wordt structureel meer water gebruikt dan beschikbaar is

Daarbij is de inrichting van het watersysteem zelf op een optimistische aanname gebaseerd. Toen de zeven bij het stroomgebied van de Colorado-rivier betrokken staten in 1922 afspraken maakten over de verdeling van het water, gingen zij uit van een rivier die gemiddeld veel meer water afvoerde dan tegenwoordig het geval blijkt te zijn.

Sterker nog: achteraf weten we dat die overeenkomst destijds tijdens een uitzonderlijk natte periode werd gesloten. Daardoor werd feitelijk meer water verdeeld dan de rivier in een gemiddeld jaar eigenlijk kan leveren. Decennialang viel dat nauwelijks op. De enorme stuwmeren fungeerden als spaarpot en konden de tekorten in droge jaren opvangen.

Maar inmiddels is die buffer grotendeels verdwenen. Daarmee verandert ook de functie van de stuwmeren. Ooit waren ze bedoeld om natte en droge jaren met elkaar te verbinden. Nu worden ze steeds vaker gebruikt om een structureel tekort op te vangen. Daardoor krijgen ze nauwelijks nog de kans om zich tijdens een nat jaar volledig te herstellen. Iedere droge winter begint zo met een nog kleinere reserve dan de vorige.

Het gevolg is dat er ieder jaar structureel meer water wordt gevraagd dan de rivier gemiddeld kan leveren. De tekorten stapelen zich langzaam maar zeker op.

Landbouw gebruikt veruit het meeste water

Veel mensen denken dat vooral steden als Las Vegas, Phoenix en Los Angeles verantwoordelijk zijn voor het watertekort. In werkelijkheid gaat ongeveer 70 tot 80 procent van het Colorado-water naar de landbouw.

Met behulp van het water worden onder meer luzerne (alfalfa), katoen, amandelen en andere gewassen geteeld. Sommige daarvan groeien midden in de woestijn en vragen enorme hoeveelheden irrigatiewater. Een deel van de oogst wordt bovendien geëxporteerd, waardoor in feite ook kostbaar zoetwater het stroomgebied verlaat.

Juist hier ligt volgens veel deskundigen de grootste kans om water te besparen. Niet door de landbouw onmogelijk te maken, maar door efficiënter te irrigeren, minder waterintensieve gewassen te verbouwen en de teelt beter af te stemmen op de hoeveelheid water die daadwerkelijk beschikbaar is.

Waarom verandert er zo weinig?

Dat is misschien wel de opvallendste vraag. Iedereen weet dat het systeem piept en kraakt. Toch verlopen de onderhandelingen tussen de zeven staten uiterst moeizaam.

Iedere staat verdedigt zijn eigen belangen. Boeren, steden, energiebedrijven, natuurorganisaties en inheemse gemeenschappen ontlenen allemaal rechten aan hetzelfde water. Minder water voor de één betekent vrijwel automatisch ook dat een ander moet inleveren.

Daardoor is iedere nieuwe afspraak een ingewikkelde politieke puzzel. Er wordt onderhandeld over forse bezuinigingen op het watergebruik, maar overeenstemming blijkt bijzonder moeilijk te bereiken.

Wat gebeurt er als de meren nog verder leeglopen?

De risico's zijn intussen aanzienlijk. Als Lake Powell onder de zogenoemde 'minimum power pool' zakt, kan de Glen Canyon Dam geen elektriciteit meer opwekken. Nog lagere waterstanden kunnen uiteindelijk zelfs de afvoer van water richting de benedenstroomse staten in gevaar brengen.

Dat is precies het scenario waarvoor deskundigen nu waarschuwen. Zij voorzien niet alleen een watersysteem dat over steeds minder reserves beschikt, maar zijn ook bang dat het uiteindelijk zelfs zijn belangrijkste functies dreigt te verliezen.

De landbouw in Imperial Valley, een landbouwgebied middenin de Sonarawoestijn tegen de grens met Mexico aan, is één van de grootverbruikers van het water uit de Colorado-rivier - NASA

Kan één natte winter alles oplossen?

Waarschijnlijk niet. Een El Niño kan de komende winter in de Rocky Mountains wel voor extra sneeuw zorgen. Die zou tijdelijk verlichting kunnen brengen en de reservoirs enigszins kunnen laten herstellen. Maar zelfs een uitzonderlijk sneeuwrijke winter lost het structurele probleem niet op. Daarvoor is de onbalans tussen aanvoer en gebruik simpelweg te groot geworden. Wat in tientallen jaren aan tekorten is opgebouwd, verdwijnt niet na één nat seizoen.

Zoals een van de betrokken onderzoekers het treffend verwoordde: 'Hoop en gebed zijn geen manier om een nationaal watersysteem te beheren.'

De rivier die de zee niet meer bereikt

Misschien is wel het meest veelzeggende beeld dat van de Colorado-rivier zelf. Ooit stroomde deze bijna 2.300 kilometer lange rivier helemaal door naar de Golf van Californië in Mexico. Daar lag een uitgestrekte delta vol moerassen, lagunes en een rijke natuur.

Tegenwoordig bereikt het water in de rivier de zee in veel jaren helemaal niet meer. Vrijwel al het water wordt onderweg afgetapt voor drinkwater, landbouw en industrie. Alleen tijdens uitzonderlijk natte jaren, of als er bewust water voor de natuur wordt vrijgelaten, stroomt de Colorado nog helemaal door tot aan de oceaan. Het laat zien hoe intensief het rivierwater inmiddels wordt benut. Vrijwel iedere druppel heeft onderweg al een bestemming gekregen.

Ook Europa kijkt mee

Hoewel de situatie in Europa op dit moment gelukkig veel minder extreem is, zijn er toch opvallende overeenkomsten. Ook hier zien we dat hogere temperaturen de verdamping vergroten, waardoor droge perioden sneller ontstaan en langer aanhouden. Rivieren als de Rijn, de Loire en de Po kampen de laatste jaren steeds vaker met lage waterstanden, terwijl ook de waterstanden in de stuwmeren in Zuid-Europa regelmatig onder druk staan.

Natuurlijk zijn de omstandigheden niet één op één vergelijkbaar. Europa kent een natter klimaat en beschikt over andere watersystemen. Maar de onderliggende ontwikkeling is dezelfde: doordat het warmer wordt, neemt de druk op de beschikbare hoeveelheid zoetwater toe.

De Colorado-rivier laat zien dat de gevolgen van klimaatverandering en overmatig watergebruik zich niet altijd als een plotselinge ramp voltrekken. Soms gaat het om een crisis die zich jaar na jaar verder verdiept, totdat een watersysteem zijn grenzen bereikt. Juist daarom worden de ontwikkelingen in het gebied van de Colorado steeds vaker als een waarschuwing gezien voor andere droge delen van de wereld.