Australisch woestijnmeer voor het eerst in ruim 40 jaar vol

Foto boven: Het Kati Thanda - Lake Eyre meer staat vol met water. Delen ervan kleuren rood door algengroei - J. Hilton

Wie de beelden van Kati Thanda–Lake Eyre in Australië deze weken ziet, moet soms twee keer kijken. Waar normaal een eindeloze witte zoutvlakte ligt, strekt zich nu tot aan de horizon een binnenzee uit. En dat middenin het anders zo droge binnenland van Australië.

Pelikanen, reigers en duizenden andere watervogels zijn massaal teruggekeerd, vissen zwemmen door waterlopen die jarenlang droog stonden en het landschap is in korte tijd veranderd in een van de spectaculairste natuurgebieden van Australië.

Het Kati Thanda - Lake Eyre meer staat vol met water. Delen ervan kleuren rood door algengroei - J. Hilton

Dat het meer water bevat, is op zichzelf niet uniek. Vrijwel ieder jaar bereikt wel ergens een beetje water de zoutvlakte. Maar dat het meer nu vrijwel volledig met water is gevuld, is een gebeurtenis van een heel andere orde. In de afgelopen 160 jaar is dat pas drie keer eerder gebeurd. De laatste keer was begin jaren tachtig.

Advertentie

De vraag is natuurlijk: hoe kan het zover komen?

Een meer dat vooral door regen op duizend kilometer afstand wordt gevuld

Wie naar de kaart kijkt, zou denken dat het antwoord simpel is: het heeft natuurlijk veel geregend boven Lake Eyre. Maar dat is toch niet de belangrijkste verklaring.

Kati Thanda–Lake Eyre ligt in het hart van Australië, in een van de droogste gebieden van het continent. Gemiddeld valt er nog geen 150 millimeter regen per jaar. Met die hoeveelheid zou het meer nooit kunnen vollopen. Het meeste water komt dan ook van heel ergens anders.

Het meer vormt het laagste en eindpunt van een enorm stroomgebied van ongeveer 1,2 miljoen vierkante kilometer, bijna dertig keer zo groot als Nederland. Regen die honderden tot zelfs meer dan duizend kilometer noordelijker in de tropische deelstaat Queensland valt, stroomt via rivieren als de Diamantina, Georgina en Cooper Creek langzaam naar het zuiden. Vaak doet het water daar maanden over. Pas als die rivieren uitzonderlijk veel water afvoeren, bereikt een groot deel daarvan uiteindelijk ook Lake Eyre.

Advertentie

Queensland kreeg precies de regen die nodig was

En precies dát gebeurde dit jaar. In de eerste maanden van het jaar kreeg het binnenland van Queensland uitzonderlijk veel regen. Een hardnekkige moessontrog, een gebied met zware buien eigenlijk bleef lange tijd boven het gebied hangen, terwijl ook meerdere lagedrukgebieden en de bijbehorende zeer vochtige, tropische lucht steeds opnieuw zware buien veroorzaakten. Op sommige plaatsen viel in enkele weken tijd meer regen dan normaal in een heel jaar.

Normaal droge rivierbeddingen veranderden daardoor in brede waterstromen. Over honderden kilometers afstand trokken enorme overstromingsgolven langzaam richting het zuiden. Het bijzondere was niet alleen de hoeveelheid regen, maar ook de plaats waar die viel. De zwaarste neerslag kwam precies terecht in de bovenlopen van de rivieren die allemaal in Lake Eyre uitmonden.

Ook het meer zelf kreeg een flinke zet

Alsof dat nog niet genoeg was, werkte ook het weer in Zuid-Australië onverwacht mee. Normaal gesproken is de regen die rond Lake Eyre valt van ondergeschikt belang. Maar dit jaar viel ook in het gebied rond de zoutvlakte uitzonderlijk veel neerslag. Daardoor stond er lokaal al water voordat de eerste grote riviergolven uit Queensland arriveerden.

Dat lijkt misschien een klein detail, maar het maakte wel uit. Het meer hoefde daardoor niet meer helemaal vanaf nul gevuld te worden.

De timing was bijna perfect

Er speelde nog een derde factor mee. Water dat vanuit Queensland naar Lake Eyre stroomt, legt een enorme afstand af. Onderweg gaat normaal gesproken veel verloren. Het water verdampt, zakt in de bodem of verspreidt zich over de uitgestrekte uiterwaarden.

Dit jaar volgden de verschillende overstromingsgolven elkaar echter snel genoeg op om de rivierbeddingen nat te houden. Daardoor kon iedere volgende golf veel efficiënter dan normaal doorstromen. Steeds opnieuw kwam er een nieuw water achteraan, waardoor uiteindelijk veel meer water het eindpunt bereikte dan meestal het geval is.

Opvallend genoeg is dit geen typisch El Niño-verhaal

Bij grote weersgebeurtenissen wordt tegenwoordig al snel naar El Niño gekeken. Maar die lijkt hier juist niet de hoofdrol te hebben gespeeld. Historisch blijken de grootste vullingen van Lake Eyre vaker met La Niña samen te vallen. Tijdens La Niña is de Australische moesson gemiddeld actiever en krijgen het noorden en oosten van Australië vaker overvloedige regen.

De gebeurtenissen van dit jaar lijken vooral te zijn veroorzaakt door een uitzonderlijk actieve moesson, een langdurige toevoer van tropische en zeer vochtige lucht en de hardnekkige ligging van de moessontrog. Dat zijn weersystemen die dagen- of soms wekenlang boven hetzelfde gebied kunnen blijven hangen en ter plaatse daardoor enorme hoeveelheden regen produceren.

De Indische Oceaan speelde een grote rol

Ook al gaat de aandacht de laatste tijd vooral naar El Niño uit, voor Australië is ook het water van de Indische Oceaan van groot belang. Warm zeewater ten noordwesten van Australië, warmer dan gebruikelijk door een aflopende negatieve fase van de IOD, leverde extra waterdamp aan de atmosfeer. Als daarin vervolgens een actieve moesson ontstaat, kan die veel meer vocht opnemen en dus ook veel intensere regen veroorzaken. De Indische Oceaan lijkt dit jaar dan ook minstens zo belangrijk te zijn geweest als de Stille Oceaan.

Een natuurverschijnsel dat duizenden kilometers land met elkaar verbindt

Wie nu langs de oevers van Kati Thanda–Lake Eyre staat, kijkt dus eigenlijk naar regen die maanden eerder in het tropisch Queensland viel. Door honderden kilometers aan normaal droge rivierbeddingen stroomde, uiterwaarden vulde en zich uiteindelijk in het laagste punt van Australië in een groot zoutmeer verzamelde. Zo kan een uitzonderlijk nat regenseizoen in het noorden maanden later een woestijn in het zuiden in een binnenzee vol leven omtoveren.