Wat als IJsland bevriest? Stilvallen AMOC als nationale veiligheidskwestie
Reinout van den BornIJsland is het eerste land dat de mogelijke gevolgen van een stilvallende Atlantic Meridional Overturning Circulation (AMOC) – het grote systeem van oceaanstromingen waarvan de Golfstroom deel uitmaakt – vertaalt naar concreet overheidsbeleid.
Pieter Bliek - Klimaatminister Jóhann Páll Jóhannsson bestempelt een mogelijke instorting van de oceaanstroming als een bedreiging voor de nationale veiligheid. Daarom besloot hij de de zaak aan de Nationale Veiligheidsraad voor te leggen, om een strategie uit te werken voor het geval de AMOC ernstig verzwakt of zelfs volledig stilvalt.
Bij een dergelijk scenario zou IJsland aanzienlijk kunnen afkoelen, met verstrekkende gevolgen voor onder meer de infrastructuur, de voedselvoorziening en de scheepvaart.
Van wetenschappelijke waarschuwing naar overheidsbeleid
‘De eerste keer dat de mogelijke verzwakking of zelfs volledige stilstand van de AMOC en de Golfstroom serieus werd besproken, was in 2007,’ vertelt klimaatonderzoeker Halldór Björnsson van het IJslands Meteorologisch Instituut (IMO). Björnsson doet onderzoek naar de stabiliteit van de AMOC en adviseert als voorzitter van het ‘Comité van Klimaatwetenschap’ het ministerie van Klimaat, Milieu en Energie.
‘Destijds bespraken we het IPCC-rapport, waarin werd voorspeld dat de AMOC tegen het einde van deze eeuw ongeveer dertig procent zwakker zou worden. Toen we het onderwerp in 2018 opnieuw bekeken, stelde het IPCC dat een sterke verzwakking of zelfs stilstand waarschijnlijk een veel groter risico vormde dan eerder werd aangenomen. De aanwijzingen dat dit daadwerkelijk zou kunnen gebeuren, werden steeds sterker.’
In het meest recente klimaatrapport van 2023 werd de dreiging nadrukkelijk onder de aandacht gebracht. ‘Aanvankelijk werden we niet echt serieus genomen. Daarom schreven we samen met collega's een open brief aan de Noordse Raad van Ministers om het publieke bewustzijn te vergroten. De kern van die brief was eenvoudig: het risico op een mogelijke instorting van de AMOC is zó groot dat je het simpelweg niet kunt negeren.’
Van open brief naar nationale veiligheidskwestie
De waarschuwing van de klimaatwetenschappers kreeg uiteindelijk een sneeuwbaleffect en bracht de mogelijke instorting van de AMOC op de politieke agenda. Klimaatminister Jóhannsson besloot de zaak daarop de Nationale Veiligheidsraad voor te leggen, om plannen te ontwikkelen voor het geval IJsland daadwerkelijk sterk zou afkoelen.
‘Hoewel de wetenschap nog geen definitief antwoord heeft op de vraag hoe sterk en hoe snel de AMOC in de tweede helft van deze eeuw zal afnemen, nemen wij dit scenario zeer serieus,’ zegt de minister. ‘We hebben het niet over een verwaarloosbare kans van enkele procenten. We weten nog niet precies hoe groot de risico's zijn. Daarom wil ik een grondige risicoanalyse laten uitvoeren.’
Volgens Björnsson is een stilvallende AMOC geen theoretisch verzinsel. ‘Tijdens de laatste ijstijd is dit meerdere keren gebeurd. Dat weten we uit ijskernen die over duizenden jaren teruggaan. Het is dus een scenario dat in het verleden daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.’
Als de oceaanstroming volledig tot stilstand komt, kunnen de gevolgen voor IJsland ingrijpend zijn. ‘Volgens sommige klimaatmodellen kan de gemiddelde zomertemperatuur in IJsland dan met wel vijf graden dalen. Voor de winter weten we nog niet precies hoeveel afkoeling optreedt; daar is aanvullend onderzoek voor nodig. Maar als de uitstoot van broeikasgassen niet snel afneemt, bestaat de mogelijkheid dat de AMOC deze of de volgende eeuw volledig stilvalt.’
Hoe werkt de AMOC?
De Golfstroom maakt deel uit van de veel grotere AMOC. In dit systeem stroomt warm, zout water vanuit de tropen richting het noorden. Rond IJsland en Groenland koelt dit water af, wordt zwaarder en zinkt naar de diepzee. Daardoor ontstaat voortdurend ruimte voor nieuw warm water dat vanuit het zuiden wordt aangevoerd.
Door de opwarming van de aarde smelt echter steeds meer ijs op Groenland. Grote hoeveelheden zoet smeltwater komen in de Noord-Atlantische Oceaan terecht. Dat zoete water verlaagt het zoutgehalte van het zeewater, waardoor het minder zwaar wordt en minder gemakkelijk naar de diepte zinkt. Daardoor vertraagt de complete oceaancirculatie en verzwakt uiteindelijk ook de Golfstroom.
Een van de mogelijke gevolgen is de terugkeer van zeeijs rond IJsland. ‘In de negentiende eeuw lag tijdens koude winters vrijwel altijd zeeijs rondom IJsland,’ vertelt Björnsson. ‘Ook in de twintigste eeuw gebeurde dat nog meerdere keren. Tijdens de beroemde strenge winter van 1918 bereikte het zeeijs zelfs Reykjavik. In andere koude winters reikte het tot de noord- en oostkust. De laatste keer was in 1979. Sindsdien is het zeeijs spectaculair teruggetrokken.’
Wat er gebeurt als de AMOC daadwerkelijk instort, is nog onzeker. ‘We weten nog niet precies hoe groot de problemen met zeeijs en de scheepvaart dan zullen worden. Dat is juist één van de redenen waarom verder onderzoek zo belangrijk is.’ Voor IJsland is dat geen detail. Het eiland is voor een groot deel afhankelijk van aanvoer over zee, onder meer voor de voedselvoorziening.
Vooralsnog geen afkoeling zichtbaar
Op dit moment is er in IJsland nog geen sprake van afkoeling. Integendeel, het klimaat warmt er nog altijd op. ‘De temperatuur in IJsland stijgt nog steeds en de gletsjers blijven krimpen, terwijl we tegelijkertijd zien dat de AMOC verzwakt,’ zegt Halldór Björnsson. ‘Die verzwakking vindt echter veel verder naar het zuiden plaats, midden op de Atlantische Oceaan. Rond IJsland zelf zien we die afname nog niet.’
Zelfs wanneer de oceaanstroming in de omgeving van IJsland begint te verzwakken, betekent dat volgens hem niet dat het eiland plotseling met strenge kou te maken krijgt. ‘De opwarming zal dan waarschijnlijk iets worden afgeremd, maar niet stoppen. Pas als de AMOC volledig instort, verwachten we een duidelijke afkoeling.’
Dat de huidige opwarming nog altijd doorzet, blijkt ook uit de metingen. Op kerstavond 2025 werd in het Oost-IJslandse plaatsje Seyðisfjörður met 19,8 graden de hoogste decembertemperatuur ooit gemeten.
Om de klimaatverandering nauwkeurig te volgen, beschikt IJsland over ongeveer tweehonderd meetstations op het land. Op zee is dat een stuk lastiger. ‘We hebben daar veel minder meetpunten,’ legt Björnsson uit. ‘Wel zien we dat het zeewater ten zuiden van IJsland, in de zogenoemde Blue Blob-regio, de afgelopen tien jaar kouder én minder zout is geworden. Metingen op grotere diepte laten zien dat de temperatuur daar gemiddeld tussen de 0,5 en 1,0 graad lager ligt, al schommelt dat van jaar tot jaar.’
Steeds meer wetenschappelijke waarschuwingen
De open brief van Björnsson en zijn collega's stond niet op zichzelf. Wereldwijd groeit onder wetenschappers de bezorgdheid over de stabiliteit van de AMOC.
Volgens klimaatminister Jóhann Páll Jóhannsson is het besluit om de Nationale Veiligheidsraad bij de problematiek te betrekken dan ook gebaseerd op een brede wetenschappelijke consensus. ‘Het besluit is genomen op basis van een groeiend aantal wetenschappelijke studies en voortdurend overleg met onderzoekers. Vooral een studie die in augustus 2025 verscheen, speelde daarbij een belangrijke rol. Die keek verder vooruit dan eerdere onderzoeken en liet zien dat de kans op ernstige verstoringen onder bepaalde uitstootscenario's aanzienlijk toeneemt.’
Volgens de minister is het de verantwoordelijkheid van iedere overheid om nieuw wetenschappelijk bewijs serieus te nemen, zodra dat op een potentieel groot risico wijst.
Die studie volgde op een open brief van 44 klimaatwetenschappers, die in 2024 tijdens de Arctic Circle-conferentie aan zijn voorganger werd overhandigd en later aan de Noordse Raad van Ministers. ‘In die brief werd de urgentie van klimaatmaatregelen benadrukt, vanwege het risico op een mogelijke instorting van de AMOC. Sindsdien zijn meerdere wetenschappelijke publicaties verschenen die de ernst van het probleem verder onderbouwen.’
Een nationale strategie in ontwikkeling
Toch wil de minister één hardnekkig misverstand uit de wereld helpen. Volgens hem heeft hij de Nationale Veiligheidsraad niet simpelweg opdracht gegeven om een noodplan op te stellen. ‘De Veiligheidsraad heeft eerst een uitgebreide briefing gekregen van onze wetenschappelijke experts en van mijzelf. Vervolgens is een interdepartementale samenwerking opgezet om alle ministeries en betrokken instanties met elkaar te verbinden. Daarnaast is een speciale AMOC-werkgroep opgericht.’
Zijn ministerie werkt momenteel aan een nationaal raamwerk voor de voorbereiding op natuurrampen en klimaatrisico's. ‘Volgens de huidige planning moet dat rond 2028 gereed zijn.’
Over de concrete inhoud van de plannen wil de minister nog niet veel kwijt. Op vragen over voedselzekerheid, energievoorziening, infrastructuur, transport en internationale verbindingen blijft hij terughoudend. ‘Dit is nog niet het moment om op alle details vooruit te lopen. Wel kan ik zeggen dat een uitgebreide risico- en kwetsbaarheidsanalyse voor klimaatadaptatie momenteel één van onze hoogste prioriteiten is.’
Daarnaast pleit IJsland voor een gezamenlijke risicoanalyse van de gehele Noordse regio. ‘Dat voorstel werd tijdens de bijeenkomst van de Noordse klimaatministers in mei positief ontvangen.’
Ook andere landen worden wakker
IJsland is niet het enige land dat zich zorgen maakt over de toekomst van de AMOC, al loopt het volgens Jóhannsson wel voorop in de politieke benadering van het probleem. ‘Wij behoren tot de eerste landen die dit als een kwestie van nationale veiligheid beschouwen. Ik wil niet namens andere regeringen spreken, maar ik zie wel dat het bewustzijn in Europa en het Noord-Atlantische gebied snel groeit.’
Hij wijst onder meer naar Ierland.’Daar onderzoeken zowel de regering als de nationale meteorologische dienst de risico's van een verzwakkende AMOC en de mogelijke gevolgen voor het weer en de klimaatstabiliteit.’
Volgens de minister verschuift de discussie daarmee steeds meer van de wetenschap naar beleid en crisisvoorbereiding. ‘Tijdens de bijeenkomst van de Noordse ministers in mei werd het IJslandse initiatief positief ontvangen. Iedereen erkende dat dit een gezamenlijk regionaal risico is. Er ontstaat steeds meer belangstelling voor gezamenlijke monitoring van de oceaan, gezamenlijke risicoanalyses en een nauwere samenwerking tussen wetenschap en overheid. Ook het recente rapport van de Noordse Raad sluit daar goed op aan.’
Kan IJsland zichzelf voeden als het klimaat omslaat?
Mocht IJsland in de toekomst daadwerkelijk een groot deel van het jaar door zeeijs worden omsloten, dan beschikt het eiland over één belangrijk voordeel: geothermische energie. Dankzij de enorme hoeveelheid aardwarmte kan het land kassen verwarmen en voldoende duurzame elektriciteit opwekken. Met een bevolking van nog geen 400.000 inwoners lijkt zelfvoorziening op het gebied van voedsel daardoor binnen bereik.
Toch waarschuwt klimaatminister Jóhann Páll Jóhannsson voor te veel optimisme. ‘IJsland heeft belangrijke voordelen, zoals geothermische energie, hernieuwbare elektriciteit en gecontroleerde voedselproductiesystemen. Maar het zou een vergissing zijn te denken dat we ons daarom nergens zorgen over hoeven te maken.’
Volgens de minister blijft IJsland sterk afhankelijk van import. ‘Voor veel producten, waaronder voedsel, zijn we nog altijd afhankelijk van aanvoer uit het buitenland. Daarnaast zijn we afhankelijk van stabiele ecosystemen en goed functionerende transportsystemen. Geothermische energie is een groot voordeel, maar neemt onze kwetsbaarheid niet volledig weg.’
Groeien dankzij aardwarmte
Verspreid over IJsland zijn ongeveer vijftien grotere commerciële glastuinbouwbedrijven actief die groenten voor de binnenlandse markt produceren. Eén daarvan ligt in het Zuid-IJslandse plaatsje Flúðir.
Daar runt Halla Sif Svansdóttir een modern glastuinbouwbedrijf dat volledig op aardwarmte draait. Naast de kassen borrelt een hete bron onafgebroken naar de oppervlakte. Via een netwerk van leidingen wordt het warme water gebruikt om de kassen te verwarmen. Ook de groeilampen draaien volledig op geothermisch opgewekte elektriciteit. ‘We telen verschillende soorten groenten,’ vertelt Svansdóttir. ‘Twee soorten tomaten, grote en kleine komkommers en sinds dit jaar ook aardbeien.’
Juist die diversiteit maakt haar bedrijf minder kwetsbaar. ‘Omdat we niet afhankelijk zijn van één gewas, kunnen we het hele jaar door producten leveren aan de IJslandse markt.’ Tijdens de zomermaanden verschuift een deel van de productie naar de vollegrond. ‘Dan verbouwen we buiten onder andere sla, broccoli en bloemkool.’
Nog veel ruimte om uit te breiden
Op verschillende producten is IJsland al vrijwel zelfvoorzienend. ‘Voor komkommers zijn we bijna volledig onafhankelijk van import. Daarnaast leveren de IJslandse kassen ongeveer veertig procent van alle tomaten en ongeveer twintig procent van de paprika's die hier worden verkocht. Ook sla wordt tegenwoordig bijna volledig in eigen land geteeld.’ Toch blijven buitenlandse groenten vaak goedkoper. ‘Dat heeft vooral met de loonkosten te maken.’
Volgens Svansdóttir ligt er nog een enorm groeipotentieel voor de IJslandse tuinbouw. ‘Onze sector kan relatief eenvoudig uitbreiden. Meer kassen betekent simpelweg meer productie. Dankzij de geothermische energie kunnen we in principe vrijwel alles telen wat we willen.’ Volgens haar zijn de mogelijkheden veel groter dan veel mensen beseffen. ‘We kunnen vrijwel alle soorten groenten, fruit en zelfs bomen in kassen laten groeien.’
De overheid ondersteunt die ontwikkeling actief. ‘We ontvangen steun van het ministerie om onze kassen nog energiezuiniger te maken.’ Met een glimlach voegt ze nog een bijzonder detail toe. ‘Wist je trouwens dat de bloesems van onze aardbeien door Nederlandse hommels worden bestoven? En doordat de temperaturen hier lager liggen, smaken onze aardbeien vaak ook nog eens zoeter.’
Een kouder IJsland is geen goed nieuws
Op het eerste gezicht lijkt een afkoelend IJsland misschien een onverwacht voordeel in een opwarmende wereld. Maar volgens klimaatminister Jóhann Páll Jóhannsson is dat een gevaarlijke misvatting. ‘Nee, regionale afkoeling mag absoluut niet als een positieve ontwikkeling worden gezien,’ zegt hij stellig. ‘Een sterke vertraging of zelfs instorting van de AMOC zorgt niet alleen voor lagere temperaturen, maar ontwricht het complete klimaatsysteem.’
De gevolgen reiken volgens hem veel verder dan alleen het weer in de Noord-Atlantische regio. ‘Zo'n verandering kan leiden tot extremer weer, verstoring van ecosystemen en grote maatschappelijke gevolgen. Het doel is niet dat de aarde afkoelt of verder opwarmt, maar dat we een stabiel klimaatsysteem behouden.’
Tijdens de laatste internationale klimaatconferentie benadrukte IJsland daarom opnieuw het gevaar van zogenoemde klimaat kantelpunten: kritieke omslagpunten waarbij veranderingen zichzelf kunnen versterken en mogelijk onomkeerbaar worden. ‘Een instortende AMOC is niet iets waar we naar moeten uitkijken. Het is een ontwikkeling die we moeten begrijpen, uiterst serieus moeten nemen en waarop we ons moeten voorbereiden.’
De wetenschap is duidelijk
Volgens de minister laat de wetenschap weinig ruimte voor twijfel over de belangrijkste oorzaak van het risico. ‘De doorslaggevende factor blijft de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen. Naarmate de uitstoot hoger blijft, neemt ook de kans toe dat de AMOC instabiel wordt.’
Daarom bestaat de boodschap volgens hem uit twee onderdelen. ‘Allereerst moeten we alles doen om het risico zo klein mogelijk te maken, door de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. Tegelijkertijd moeten we ons voorbereiden op de mogelijke gevolgen, mocht de oceaancirculatie toch ernstig verzwakken.’
Hij benadrukt dat een eventuele afkoeling als gevolg van een instortende oceaanstroming geen oplossing is voor de opwarming van de aarde. ‘Een afkoeling die ontstaat doordat de oceaancirculatie instort, is geen remedie tegen klimaatverandering. Het is juist een symptoom van een klimaatsysteem dat onder zware druk staat.’
Volgens de minister ligt daar de grote opdracht voor de komende decennia. ‘Onze verantwoordelijkheid is om het klimaatsysteem zo stabiel mogelijk te houden, voordat het zulke kritieke omslagpunten bereikt.’
Van wetenschappelijke waarschuwing naar politieke realiteit
Waar de mogelijke instorting van de AMOC jarenlang vooral onderwerp was van wetenschappelijke discussies, groeit het besef dat de gevolgen ook een geopolitieke en maatschappelijke dimensie hebben. Voor IJsland is de dreiging inmiddels niet langer uitsluitend een klimaatvraagstuk, maar ook een kwestie van nationale veiligheid.
Of de AMOC deze eeuw daadwerkelijk volledig tot stilstand komt, kan niemand met zekerheid zeggen. Wel zijn wetenschappers het erover eens dat de oceaancirculatie verzwakt en dat de risico's toenemen naarmate de uitstoot van broeikasgassen verder oploopt.
Met het opzetten van een nationale risicoanalyse, een interdepartementale AMOC-taskforce en een langetermijnstrategie voor klimaatadaptatie kiest IJsland ervoor zich niet alleen te richten op het beperken van klimaatverandering, maar ook op de voorbereiding op mogelijke gevolgen.
Daarmee is het eiland een van de eerste landen ter wereld dat een mogelijke instorting van de Golfstroom en de AMOC expliciet als een strategisch veiligheidsvraagstuk behandelt. Een ontwikkeling die de komende jaren waarschijnlijk ook in andere Noord-Atlantische landen steeds nadrukkelijker op de politieke agenda zal verschijnen.
Voeg weerverteller.nl toe aan het startscherm van je telefoon
Mis ook deze verhalen niet:
Wat doet de naderende El Niño met het weer in de komende zomer?
‘Koude blob’ oceaan lijkt direct gevolg van afname kracht AMOC
Volg ons ook op facebook, X, Instagram en Bluesky!
Voor weernieuws uit Vlaanderen kijk op: meteo-weer.be
Jouw foto op Weerverteller.nl?
Stuur je foto naar foto@weerverteller.nl, of via X met de vermelding van @weerverteller
