Uitzonderlijke januarikou Lapland: duur maakte het verschil

Foto boven: Noorderlicht boven Fins Lapland, in de buurt van Sodankylä. Het was er aan het begin van dit jaar langere tijd ijskoud - Vincent Guth

Terwijl de aarde verder opwarmt, beleefde Lapland dit jaar rond de jaarwisseling een koudegolf die er zelfs voor deze noordelijke streek uitsprong. Niet één spectaculaire minimumtemperatuur maakte de periode bijzonder, maar het feit dat de kou twee weken lang vrijwel onafgebroken aanhield. Onderzoekers Daan van de Broek en Mika Rantanen van het Finse meteorologische instituut zochten uit hoe dat kon gebeuren.

Op 9 januari daalde de temperatuur in Savukoski Tulppio, in het oosten van Fins Lapland, tot −42,8 graden. Ook in Zweden en Noorwegen wezen thermometers tijdens de koudegolf temperaturen onder −40 graden aan. Indrukwekkende waarden, maar voor het hoge noorden geen ongekende uitschieters.

Noorderlicht boven Fins Lapland, in de buurt van Sodankylä. Het was er aan het begin van dit jaar langere tijd ijskoud - Vincent Guth

Het was de langdurige periode waarin het koud bleef

Wat deze koudegolf wél bijzonder maakte, blijkt uit onderzoek van Daan van den Broek en Mika Rantanen van het Finse meteorologische instituut. Zij keken niet alleen naar de koudste nacht, maar berekenden ook hoe koud het gedurende langere perioden bleef.

Advertentie

Voor een groot deel van Noord-Fennoscandinavië (het gebied van Noorwegen, Zweden, Finland en het aangrenzende noordwesten van Rusland) waren de veertien dagen van 31 december 2025 tot en met 13 januari 2026 de koudste sinds 1987. Plaatselijk was het zelfs de koudste periode van twee weken sinds ten minste 1964.

Het begon met aanvoer van koude lucht

De onderzoekers gebruikten metingen van weerstations en gegevens uit ERA5, een reconstructie van het weer over de afgelopen decennia. Voor het onderzochte gebied kwam de gemiddelde temperatuur over die veertien dagen uit op −25,2 graden. Op veel plaatsen in Noord-Finland en Noord-Zweden was het meer dan 16 graden kouder dan normaal voor deze tijd van het jaar.

Hoe kon de kou zo lang blijven hangen? De eerste stap was de aanvoer van koude lucht. Eind december bouwde zich boven de noordelijke Atlantische Oceaan een krachtige rug van hogedruk op. Daardoor veranderde de luchtstroming boven Noord-Europa en kon koude lucht vanuit het noorden Scandinavië binnenstromen.

Vervolgens verschoof het zwaartepunt van de hoge luchtdruk naar Groenland. Die blokkade hielp de koude lucht vanuit het noorden en noordoosten in de regio te houden. De straalstroom lag zuidelijker dan gebruikelijk. Zo kreeg zachtere Atlantische lucht weinig gelegenheid om de kou te verdrijven.

Advertentie

Daarna ging het ook ter plaatse steeds verder afkoelen

Aanvoer van koude lucht verklaart echter nog niet waarom de temperaturen zo lang zo laag bleven. In de tweede week nam de wind af en kwam ook boven Noord-Fennoscandinavië een hogedrukgebied te liggen. Onder die rustige omstandigheden kon de lucht vlak boven de grond sterk afkoelen. Er ontstond een inversie: de onderste luchtlaag werd kouder dan de lucht erboven.

Ook het sneeuwdek speelde vermoedelijk een rol. December was in het gebied uitzonderlijk sneeuwrijk. In Sodankylä lag aan het begin van de koudegolf 65 centimeter sneeuw. Verse, dikke sneeuw houdt warmte uit de bodem tegen en biedt zo gunstige omstandigheden voor verdere afkoeling van de lucht erboven. De onderzoekers noemen dit een waarschijnlijke versterkende factor, geen afzonderlijk bewezen oorzaak.

De timing hielp eveneens mee. De koudegolf viel rond de jaarwisseling, precies op het moment de zon in Lapland nauwelijks of helemaal niet boven de horizon komt. Overdag was er dus weinig zonlicht om de afgekoelde lucht weer op te warmen. In Sodankylä bleef zelfs de maximumtemperatuur van 8 tot en met 11 januari vier dagen achter elkaar onder −30 graden.

Het bijzondere zat dus in de duur, niet in de koudste nacht

Dat verschil tussen duur en uiterste temperatuur is misschien wel de opmerkelijkste uitkomst van het onderzoek. De minimumtemperaturen op de onderzochte stations behoorden niet tot hun laagste waarden ooit. Gemiddeld was het winterminimum daar in andere jaren ongeveer even laag. Maar een koudegolf die zó lang op dit niveau blijft, is veel zeldzamer.

Daarmee laat deze episode ook zien hoe verschillende onderdelen van het weer elkaar kunnen versterken. Eerst moet de koude lucht de juiste kant op worden gestuurd. Vervolgens moet de stroming haar daar lang genoeg vasthouden. En als de wind boven een dik sneeuwdek wegvalt, kan de temperatuur dichtbij de grond nog verder dalen.

Betekent dit dat de opwarming van het klimaat geen invloed heeft op extreme kou? Nee. Op langere termijn worden koude dagen in het noorden naar verwachting minder talrijk. De winter van 2026 laat zien dat een opwarmend klimaat uitzonderlijke koudegolven niet uitsluit. Of langdurige kou zich anders ontwikkelt dan afzonderlijke koude dagen, is volgens de onderzoekers een vraag die nader onderzoek verdient.

Bron: van den Broek en Rantanen, Weather (24 september 2026).