Waardoor regent het soms wekenlang niet?

Foto boven: Al wekenlang valt in Nederland geen regen van betekenis. De droogte die hiervan het gevolg is, slaat steeds duidelijker toe - Chris Meewis

Het is, op enkele korte onderbrekingen na, al sinds het voorjaar opvallend droog in Nederland. Storingen passeren nog wel af en toe, maar lijken onderweg steeds meer van hun regen kwijt te raken. Daarna blijft het soms weer lange tijd volledig droog.

Hoe kan het toch dat, zodra je eenmaal in een droge periode verzeild bent geraakt, de regen op werkelijk alle manieren geremd lijkt te worden? In dit verhaal zetten we de belangrijkste oorzaken van langdurige droogte op een rij. En dat blijkt ingewikkelder dan je misschien zou denken.

Al wekenlang valt in Nederland geen regen van betekenis. De droogte die hiervan het gevolg is, slaat steeds duidelijker toe - Chris Meewis

Storingen kwamen wel, maar verloren al hun regen

Wie de afgelopen weken regelmatig op de buienradar keek, zal het hebben gemerkt. Meerdere keren leek regen onderweg. Storingen trokken vanaf de Atlantische Oceaan richting Nederland. Maar hoe dichterbij ze kwamen, hoe meer de neerslag ervan vervaagde. Uiteindelijk bleven er hooguit een paar spetters van over en kregen we vrijwel niets.

Advertentie

Hoe komt het dat regen soms letterlijk om Nederland heen lijkt te trekken?

De macht van een hogedrukgebied

De belangrijkste oorzaak van een langdurige droogte is meestal een hardnekkig hogedrukgebied boven of in de buurt van West-Europa. En in dit geval is dat niet anders. Het ligt de laatste tijd vaak ten noorden van ons, in de buurt van Schotland, of verder naar het westen boven de Atlantische Oceaan.

Een hogedrukgebied kun je zien als een groot weersysteem waarin de lucht langzaam daalt. Terwijl de lucht daalt, wordt die samengedrukt en daardoor warmer. Warmere lucht kan meer waterdamp – water in zijn onzichtbare gasfase – bevatten, waardoor de relatieve luchtvochtigheid afneemt. Wolken lossen op en nieuwe wolken krijgen nauwelijks de kans om te ontstaan. Met weinig wolken in de lucht maakt regen natuurlijk nauwelijks een kans.

De straalstroom kiest een andere route

Normaal ligt Nederland vaak in de route van Atlantische depressies. Die worden door de straalstroom voortgestuwd: een krachtige rivier van lucht op ongeveer tien kilometer hoogte.

Advertentie

Maar soms raakt die straalstroom uit koers. In plaats van vrijwel recht van west naar oost te stromen, gaat hij grote bochten maken doordat een groot hogedrukgebied in de weg ligt. Zoals nu dus al meerdere weken het geval is.

Meteorologen spreken dan van een blokkade. De depressies worden om het hogedrukgebied heen geleid. Ze trekken via Scandinavië of juist via Zuid-Europa verder, terwijl Nederland dagen- of zelfs wekenlang in hetzelfde rustige weerbeeld zonder storingen blijft liggen. Zolang die blokkade standhoudt, verandert er in het weer nauwelijks iets en kan de droogte zich verder opbouwen.

Een onzichtbaar deksel

Alsof de dalende lucht alleen nog niet genoeg is, ontstaat in een hogedrukgebied vaak ook een zogenoemde subsidentie-inversie.

Normaal wordt de lucht kouder naarmate je hoger komt. Tijdens een langdurige hogedruksituatie gebeurt op enige hoogte juist het tegenovergestelde. Terwijl de lucht langzaam daalt, wordt hij samengedrukt en warmt op. Zo ontstaat op ongeveer 1500 meter hoogte een relatief warme luchtlaag.

Die warme laag werkt als een deksel op een pan. Warme lucht vanaf de grond wil op zonnige dagen opstijgen, maar zodra die de warme laag bereikt, verliest hij zijn stijgvermogen. Eventuele stapelwolken blijven daardoor klein en zijn niet in staat om tot buien uit te groeien.

Bovendien kan het onder zo'n inversie flink warm worden. De zon hoeft alleen de lucht onder de warme laag nog op te warmen; de lucht erboven doet nauwelijks meer mee.

Waarom storingen onderweg hun kracht verliezen

Veel mensen kennen het verschijnsel: op maandag wordt voor de donderdag erna regen verwacht. Terwijl donderdag dichterbij komt, worden de verwachte hoeveelheden neerslag steeds verder naar beneden bijgesteld. Ook dat heeft vaak met het hogedrukgebied te maken.

Net als wolken en buien heeft ook een storing stijgende lucht nodig om actief te blijven. Zodra zo'n front het gebied met dalende lucht rond het hogedrukgebied binnenkomt, verdwijnt precies datgene wat de regen in stand houdt. De wolken beginnen langzaam op te lossen, de neerslag neemt af en uiteindelijk blijft er soms nauwelijks meer iets over.

Meteorologen zeggen dan dat een storing uitregent of doodloopt. Op de weerkaart is de storing nog duidelijk zichtbaar, maar in werkelijkheid is hij zijn energie grotendeels kwijtgeraakt.

Regen die de grond niet haalt

Zelfs als zich in de storing nog wel regenwolken vormen, betekent dat niet automatisch dat het ook daadwerkelijk regent.

Tijdens droge perioden bevindt zich op enkele kilometers hoogte vaak een droge luchtlaag. Regendruppels die uit de wolken vallen, verdampen daarin grotendeels voordat ze de grond bereiken. Kijk je goed naar de lucht, dan zie je de regen soms nog wel als lichte sluiers onder de wolken hangen, terwijl het aan de grond droog blijft. Meteorologen noemen zulke valstrepen virga.

De bodem werkt mee

Na verloop van tijd gaat ook de droge bodem zelf een rol spelen. Een vochtige bodem gebruikt een flink deel van de zonnestraling om water eruit te laten verdampen. Bij een droge bodem gebeurt dat nauwelijks nog. Vrijwel alle zonne-energie wordt dan gebruikt om de lucht te laten opwarmen. Het wordt in dat soort situaties dus veel gemakkelijker warm.

Het gevolg is een zichzelf versterkend proces. Hogere temperaturen zorgen voor een lagere relatieve luchtvochtigheid, waardoor minder wolken ontstaan en de zon gemakkelijker schijnt. Meer zon laat de bodem vervolgens verder uitdrogen, waardoor steeds minder vocht beschikbaar is voor verdamping. Meteorologen noemen dit een positieve terugkoppeling. De droogte helpt zichzelf als het ware in stand te houden.

Waarom een klein verschil grote gevolgen heeft

Nederland is meteorologisch gezien een klein land. Soms ligt de grens tussen droge en natte lucht precies boven of vlak naast ons land. Een verschuiving van een storing met slechts vijftig tot honderd kilometer kan dan het verschil betekenen tussen droog weer bij ons en flinke regen in België. Maar het kan natuurlijk ook andersom gaan.

Een weersverwachting voor Nederland maken voelt soms als voetballen in de kleine ruimte. Kleine veranderingen in de stroming kunnen grote verschillen voor de uitkomst opleveren. En juist tijdens langdurige droge perioden pakken natte verwachtingen daardoor vaker droog uit.

Meer dan alleen pech

Wat in ieder geval duidelijk is geworden, is dat als regen wekenlang uitblijft, je zelden van toeval kunt spreken. Meestal is droogte het resultaat van een samenspel tussen een hardnekkig hogedrukgebied, een geblokkeerde straalstroom, dalende en daardoor opwarmende lucht, een warme inversielaag op enige hoogte en een uitdrogende bodem.

Het laat zien dat langdurige droogte veel meer is dan simpelweg het uitblijven van regen. De atmosfeer helpt als het ware zichzelf om droog te blijven. Pas als grootschalige luchtdrukverdeling verandert en het hogedrukgebied verdwijnt, krijgt de Atlantische Oceaan weer vrij spel. Tot die tijd is de kans groot dat nieuwe storingen nog steeds moeite zullen hebben om Nederland met regen van betekenis te bereiken en de droogte te doorbreken.