Voorspelden Utrechtse spinnen de vorst die de Fransen hielp?

Foto boven: Overgave van de Nederlandse vloot aan Franse huzaren, in januari 1795 bij Den Helder- Franse pentekening

Een Franse scheikundige, opgesloten in een Utrechtse gevangenis, bestudeerde in 1794 het gedrag van de spinnen in zijn cel. Volgens een later beroemd geworden verhaal voorspelde hij daarmee de vorst die Franse troepen hielp Nederland te veroveren. Zelfs een vastgevroren oorlogsvloot zou dankzij zijn verwachtingen in Franse handen zijn gevallen. Een verbluffende geschiedenis. Maar wat gebeurde er werkelijk?

Wie jarenlang in een gevangenis zit, heeft veel tijd om naar zijn omgeving te kijken. Voor Denis-Bernard Quatremère Disjonval werden de spinnen waarmee hij zijn Utrechtse cel deelde een onderwerp van studie. Wanneer kwamen ze tevoorschijn? Wanneer bleven ze verborgen? En wat kon hij afleiden uit de webben die ze maakten?

Overgave van de Nederlandse vloot aan Franse huzaren, in januari 1795 bij Den Helder- Franse pentekening

Disjonval meende dat hun gedrag iets vertelde over het weer dat op komst was. Buiten de gevangenis voltrokken zich ondertussen veranderingen die uiteindelijk ook zijn eigen leven zouden omgooien. Franse troepen rukten op naar Nederland. En juist het weer zou hen daarbij helpen. Een Spaanse site schreef erover.

Advertentie

Water als verdedigingslinie

Nederland was voor een oprukkend leger in die tijd een lastig land. Rivieren, kanalen en natte gebieden vormden hindernissen. Water kon bovendien worden gebruikt om land onder te laten lopen en zo de vijand tegen te houden.

De winter van 1794–1795 veranderde die situatie. Toen strenge vorst inviel en rivieren dichtvroren, ontstonden doorgangen op plaatsen waar eerder water lag. De Franse bevelhebber Jean-Charles Pichegru kon daarvan profiteren. De kou maakte de Nederlandse verdediging kwetsbaarder.

Bij Den Helder had de vorst nog een ander gevolg. Daar lagen Nederlandse oorlogsschepen vast in het ijs. Schepen die normaal gesproken konden uitvaren, waren nu aan hun plek gebonden.

Het beeld dat later beroemd werd, spreekt enorm tot de verbeelding: ruiters die over het ijs een oorlogsvloot benaderen. Paarden tegenover schepen. Een gebeurtenis die bijna te wonderlijk klinkt om waar te zijn.

Advertentie

De gevangene die de kou zag aankomen

Aan die geschiedenis werd het verhaal van Disjonval verbonden. Vanuit zijn gevangenis zou hij Pichegru hebben gewaarschuwd dat het hard zou gaan vriezen. De generaal hoefde slechts vol te houden: het water zou vanzelf in een begaanbare ijsvloer veranderen.

Een Nederlandse publicatie uit 1836 vertelde het al onder de veelzeggende titel Spinnen beslissen het lot van Europa. Daarin ontving Pichegru een brief van de gevangene, volgde strenge kou en werd de vloot door de ruiterij veroverd. De spinnen hadden de geschiedenis een andere richting gegeven.

Maar juist bij zulke prachtige verhalen loont het om verder te kijken. Hoe dichter je bij de bronnen komt, hoe minder vanzelfsprekend de spectaculaire versie wordt.

Een spin in een jeneverglaasje

Het tijdschrift Oud-Utrecht onderzocht de geschiedenis in 1939. Volgens die reconstructie ontsnapte Disjonval op 16 januari 1795 uit het tuchthuis, tijdens een aanval van een menigte op het gebouw. Franse troepen stonden toen al voor de stad.

Zes dagen later zou hij Pichegru iets heel bijzonders hebben gestuurd: een spin in een afgedekt jeneverglaasje. Daarbij liet hij weten dat de vorst spoedig zou terugkeren en lang zou aanhouden. Hij was toen dus al vrij.

Of Pichegru zijn beslissingen daarop baseerde, blijkt volgens het artikel niet. Ook vond de auteur in Disjonvals publicatie uit 1795 geen bewijs voor de beslissende weersverwachting die hij eerder vanuit zijn cel zou hebben gedaan. De beroemde versie van het verhaal gaat daarmee een stuk verder dan wat op basis van de bronnen kan worden waargemaakt.

Geen stormaanval op de vloot

Ook bij Den Helder is het beeld minder krijgshaftig dan latere voorstellingen van het verhaal suggereren. Franse cavaleristen verschenen inderdaad bij de ingevroren vloot. Maar een spectaculaire aanval, waarbij de schepen na een gevecht werden veroverd, was er waarschijnlijk toch niet.

Historicus F. de Bas concludeerde op basis van onder meer officiële correspondentie dat de vloot op 24 januari 1795 op bevel van de regering en zonder gevecht werd overgegeven. Het ijs en de aanwezigheid van de ruiters waren werkelijk bijzonder. De bestorming te paard lijkt vooral een dramatische uitwerking van het verhaal erover.

De politieke omwenteling bracht de Bataafse Republiek voort, een zusterstaat van het revolutionaire Frankrijk. Nederland werd op dat moment dus niet eenvoudigweg een onderdeel van het Franse rijk.

Kunnen spinnen het weer voorspellen?

Dan blijft alleen nog een meteorologische vraag over. Was Disjonvals belangstelling voor spinnen helemaal uit de lucht gegrepen?

Dat ook weer niet. Onderzoek laat zien dat temperatuur en luchtvochtigheid invloed hebben op de bouw van spinnenwebben. Bij sommige soorten spinnen is een hoge luchtvochtigheid een belangrijke prikkel om een web te maken. Spinnen reageren dus daadwerkelijk op atmosferische omstandigheden.

Alleen is reageren op het weer iets anders dan weten welk weer er over twee weken komt. De gevonden onderzoeken bieden geen onderbouwing voor zulke verwachtingen op lange termijn. Daarvoor zou moeten blijken dat een methode herhaaldelijk werkt. Disjonval observeerde, zocht naar patronen en probeerde daar verwachtingen aan te verbinden. Dat maakt hem interessant, ook zonder hem een beslissende rol in de Franse overwinning toe te schrijven.

De vorst hielp de Fransen. Een Nederlandse vloot zat vast in het ijs. En een Franse scheikundige zag in spinnen aanwijzingen voor het komende weer. Die drie geschiedenissen raakten met elkaar verweven. En zo konden de dunne draden waaruit een spinnenweb bestaat ergens onderweg de draden worden waaraan het lot van Nederland zou hebben gehangen.