Sommige duinpannen zijn koud en warm tegelijk

Foto boven: De nieuwe duinpan achter 'Het Klimduin' - Piter Bliek

Vrieskoujager Pieter Bliek reisde drie weken geleden reisde voor de laatste keer naar Koksijde en Bray-Dunes om de weerstations daar, na twee jaar te hebben gemeten, te ontmantelen.

De live stations zijn inmiddels herplaatst in duinpannen aan de Noord-Hollandse kust. Een ervan staat in een nieuw ontdekte duinpan en die heeft een verrassend afwijkend nachtelijk temperatuurverloop. Tijdens warme nachten is de nieuwe duinpan een van de koudste, maar tijdens koude nachten is deze juist graden warmer dan alle andere duinpannen in de omgeving. De vrieskoujager speculeert over de oorzaak van dit afwijkende temperatuurverloop.

De nieuwe duinpan achter 'Het Klimduin' - Piter Bliek

De Nederlandse vrieskoujagers Pieter Bliek en de Vlaming Karel Holvoet hebben twee jaar lang gemeten in tien duinpannen aan de Belgische en Franse kust. In de helft daarvan stonden stations met een onlineverbinding. ‘Twee daarvan hebben we herplaatst in het cluster van de drie Bergense duinpannen: Bergen Diep, Bergen Midden en Bergen Ondiep, in het duingebied van het Bergense Bos. In Bergen Ondiep stond al enkele jaren een live meetstation. Nu staan er ook twee in Bergen Diep en Bergen Midden. Zo kunnen we het nachtelijke temperatuurverloop volgen en bij heldere en vooral windstille nachten zien wat het effect van de vorm en luchtinhoud van de duinpannen daarop is’, vertelt Pieter.

Advertentie

Dezelfde werkwijze in de Vogelmeerpannen

Dit doen de koudejagers ook in het cluster van de drie Vogelmeerduinpannen in de Schoorlse duinen. Het blijkt namelijk dat de koudste pan van dit cluster, die het rondst is en de minste luchtinhoud heeft, telkens het koudst wordt als er geen windverstoringen optreden. ‘Hetzelfde temperatuurverloop lijken we te bespeuren bij het cluster van de drie Bergense duinpannen. Bergen Ondiep koelde donderdagochtend vroeg tijdens een opklaring bij nagenoeg windstil weer 0,3 graden verder af dan de naastgelegen duinpannen.’

Mogelijke oorzaken zijn de ronde vorm, waarop windverstoringen minder invloed hebben, en de kleinere luchtinhoud. Daardoor kunnen deze duinpannen sneller afkoelen en uiteindelijk kouder worden dan de naastgelegen duinpannen in de clusters. ‘Met de herplaatsing van de livestations kunnen we de geomorfologische invloed op het nachtelijke temperatuurverloop voortaan nog beter monitoren.’

De twee herplaatste meetstations meten de temperatuur op zowel anderhalve meter als op tien centimeter hoogte in de duinpannen Bergen Diep en Bergen Midden. De overige drie dataloggers zijn herplaatst aan paaltjes op tien centimeter hoogte in de duinpannen achter het Klimduin in Schoorl, in Wimmenum nabij Egmond aan den Hoef en in die nieuwe duinpan met zijn verrassende temperatuurverloop in het duingebied ergens tussen Camperduin en Hargen aan Zee. ‘Deze pan hebben we gevonden met het algoritme dat alle duinpannen in de Schoorlse duinen heeft opgespoord. Hij is met bijna zeven meter erg diep en met een doorsnede van 72 meter een van de grotere pannen. Toen ik er met Google Maps op af liep en erin afdaalde, was ik meteen lyrisch. Dit zou weleens de koudste duinpan van allemaal kunnen zijn.’

Advertentie

Meteen raak

Na de eerste nacht meten in deze pan was het meteen raak.Pieter: ‘Van alle zestien live stations scoorde de nieuwe duinpan nabij Hargen, met 13,8 graden op de ochtend van 1 september, de op een na laagste minimumtemperatuur aan de grond. Alleen de diepe duinpan achter het Klimduin in Schoorl werd met 10,3 graden nog kouder. Alle andere duinpannen hadden minimumtemperaturen tussen de 16 en 17 graden.’

‘Maar de volgende ochtend was een stuk teleurstellender. De duinpan achter het Klimduin scoorde die nacht een minimumtemperatuur van 6,6 graden. Enkele andere duinpannen, zoals Bol 2 en Santpoort Klein, bleven met waarden tussen 8 en 9 graden een paar graden warmer. Pas daarna volgde de nieuwe duinpan met een minimum van 12,8 graden. De overige duinpannen werden niet kouder dan 14 tot 16 graden.’

De ochtend van 6 september liep voor de vrieskoujagers uit op een complete deceptie. Het beloofde later die nacht helder en windstil te worden, dus de verwachtingen waren hooggespannen. ‘De volgende ochtend bleek bij het opmaken van het dagelijks rapport dat de nieuwe pan tot onze verbijstering niet de koudste of de op een na koudste was, maar met 10,8 graden juist de warmste. Bol 2 werd met 2,98 graden de koudste en alle andere pannen zakten naar minimumwaarden tussen de 3,5 en 5,5 graden.’

De nieuwe meetopstelling in duinpan nummer 24 - Pieter Bliek

Koud bij warme nachten, warm bij koude nachten

Ook in de dagen daarna zagen de vrieskoujagers in de nieuwe duinpan hetzelfde afwijkende nachtelijke temperatuurverloop. Bij warme nachten, met minimumtemperaturen tussen de 16 en 18 graden, wordt de nieuwe duinpan telkens de op een na koudste. Op nummer één staat steevast de pan achter het Klimduin in Schoorl, waar het dan nog een paar graden kouder wordt. Maar bij echt frisse nachten blijkt de nieuwe duinpan nabij Hargen juist graden warmer te zijn dan alle andere duinpannen. Opvallend is dat de duinpan achter het Klimduin bij koude nachten dan niet meer de koudste wordt. Dat is dan weer duinpan Bol 2 in het Bergense Bos.

Hoe kouder de nachten, des te hoger wordt, op uitzonderingen na, de minimumtemperatuur achter het Klimduin. Bij hele koude nachten blijkt de duinpan achter het Klimduin, die gemiddeld de koudste is, daarentegen juist de warmste van alle duinpannen te zijn. Maar die is nu dus van de troon gestoten door de nieuwe duinpan bij Hargen. Voor de vrieskoujagers blijft het speculeren over de reden van dit afwijkende temperatuurverloop in de duinpan achter het Klimduin en de nieuwe duinpan bij Hargen.

Geomorfologie en vegetatie

Pieter vermoedt dat het te maken kan hebben met de geomorfologie van deze duinpannen, de vegetatie en, in het geval van de pan achter het Klimduin, met de grote afstand tot het strand. ‘Deze pan ligt met ruim 3,5 kilometer het verst van alle duinpannen van het strand. Hoe verder een duinpan van het strand ligt, des te kleiner is de invloed van de wind van zee en des te verder een duinpan kan afkoelen.’

Wat de reden is dat deze duinpan bij juist koude nachten een stuk warmer blijft, is tot dusver een mysterie. ‘Ik denk dat het te maken heeft met de vegetatie. De bodem is bedekt met heidestruiken die de bodemwarmte vasthouden. Als het sterk afkoelt, wordt de onderste luchtlaag hierdoor een beetje opgewarmd, hetgeen de afkoeling tempert.’

Bij de nieuwe duinpan speelt mogelijk een heel ander mechanisme een rol. ‘Door zijn diepte van zeven meter en de bomen rondom is het hier overdag zomaar 5 tot 7 graden koeler dan in alle andere pannen. Er ontstaat hier als het ware een koudepoel overdag, doordat de zon door de vegetatie en de diepte de bodem van de pan slecht kan verwarmen. Bij relatief warme nachten heeft deze pan een voorsprong op de andere pannen bij het afkoelingsproces en wordt daardoor een van de koudste pannen.’

In heel koude nachten is de duinpan juist warmer

Bij daarentegen hele koude nachten is de minimumtemperatuur, zoals is gebleken, in de nieuwe duinpan graden hoger dan in alle andere.

Ook hiervoor heeft de vrieskoujager een mogelijke verklaring. ‘Met een diameter van 72 meter en een diepte van maar liefst 7 meter is dit qua volume een van de grootste duinpanen. Hoe groter het luchtvolume van een duinpan, des te langer het duurt voordat de hoeveelheid lucht zijn warmte heeft afgestaan. Daarbij wordt het afkoelingstraject gehinderd door de bomen en de struiken rondom en in deze duinpan.’

De ’s nachts warmste duinpan is dan overdag de koudste duinpan. ‘Ik ben reuze benieuwd hoe het nachtelijke temperatuurverloop in de wintermaanden zal zijn zodra de bomen en struiken hun bladeren hebben verloren. Dan zou het zomaar eens kunnen zijn dat deze pan bij ideale weersomstandigheden wel de koudste wordt, omdat het afkoelingsproces dan niet door een bladerendek wordt gehinderd. En overdag, als de zon laag aan de horizon staat en de duinpan in de schaduw ligt, zou het hier zomaar eens de hele dag kunnen blijven vriezen. Een heuse ijsdag in een duinpan, terwijl het in andere duinpannen boven de 10 graden wordt.’

Meetstations binnenkort live

Binnenkort zullen de twee herplaatste weerstations in het cluster van de drie Bergense duinpannen in het Bergense Bos op de homepage van Weerverteller.nl live te volgen zijn.

De drie meetstations in de duinpannen van Wimmenum, achter het Klimduin en in de nieuwe duinpan nabij Hargen zijn vooralsnog niet live te volgen. Van het temperatuurverloop daarvan zullen we iedereen op deze site in de artikelen op de hoogte houden.

De vrieskoujagers zijn erg tevreden over de Efento-dataloggers van Delmation die in deze diepe duinpannen staan opgesteld. Pieter: ‘Door de diepte is er slecht bereik. Maar de dataloggers hebben een grote buffercapaciteit. Als er eventjes kort bereik is, worden de opgeslagen meetgegevens in één keer naar het internet gezonden en missen we geen data. Soms valt het signaal zes uur weg, maar dat is door de buffercapaciteit dus geen enkel probleem en ook dan gaan er geen meetgegevens verloren. Ook gaan de batterijen jarenlang mee.’

Informatie over de Efento-dataloggers is te vinden op de website van Delmation: https://delmation.nl