Nieuwe studie: schone lucht kan Golfstroom extra verzwakken

Foto boven: Het patroon van de AMOC - NASA Earth Observatory

De grote oceaanstroming in de Atlantische Oceaan – de zogeheten AMOC, waarvan de voor Europa zo belangrijke Warme Golfstroom onderdeel is – staat al jaren in de belangstelling van klimaatonderzoekers. Deze zeewatercirculatie transporteert warm water richting Europa en heeft grote invloed op het klimaat in onze regio.

Bekend is dat klimaatverandering de AMOC waarschijnlijk verzwakt, mogelijk met als gevolg dat de circulatie op langere termijn sterk afneemt of zelfs kantelt. De uitkomsten van een nieuwe studie laten nu zien dat nóg een factor meespeelt: schonere lucht.

Het patroon van de AMOC - NASA Earth Observatory

Onderzoekers concluderen dat het terugdringen van luchtvervuiling door aerosolen – vooral zwavelhoudende sulfaatdeeltjes – de AMOC extra kan verzwakken. Dat klinkt tegenstrijdig: schonere lucht is toch juist goed? Voor onze gezondheid is dat absoluut zo. Maar klimatologisch blijkt het verhaal toch ingewikkelder.

Advertentie

De verborgen afkoeling van zwavel

Decennialang zorgden zwaveldeeltjes uit industrie, energiecentrales en scheepvaart voor een lichte afkoeling van het klimaat. Die aerosolen weerkaatsten namelijk zonlicht en maakten wolken helderder, waardoor minder warmte het aardoppervlak bereikte. Vooral de scheepvaart speelde hierin een belangrijke rol. Zware scheepsbrandstof bevatte veel zwavel, waardoor boven oceanen grote hoeveelheden sulfaat-aerosolen ontstonden.

Sinds internationale regels van de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) in 2020 het zwavelgehalte in scheepsbrandstof sterk verlaagden, is die uitstoot fors afgenomen. Ook in de industrie en de energieopwekking zijn de zwavelemissies wereldwijd teruggedrongen. Het gevolg is dat de lucht schoner werd. Maar tegelijkertijd verdween ook een deel van de ‘kunstmatige afkoeling’ die de aerosolen veroorzaakten.

Waarom de Noord-Atlantische Oceaan zo belangrijk is

De nieuwe studie richt zich op de AMOC: de Atlantic Meridional Overturning Circulation. Dit enorme systeem van oceaanstromingen werkt als een transportband van warm en koud water. De motor van die circulatie zit in de Noord-Atlantische Oceaan. Daar koelt zout oceaanwater normaal gesproken sterk af, wordt zwaar en zakt naar beneden. Dat zinkende water helpt de hele circulatie draaiende te houden. Maar juist in de regio waar het water wegzakt, blijken aerosolen een belangrijke rol te spelen.

Minder zwaveldeeltjes in de lucht betekent dat meer zonlicht het oceaanoppervlak bereikt. Het water op het noordelijke deel van de Atlantische Oceaan warmt daardoor extra op en wordt als gevolg daarvan minder dicht. Daardoor zakt het minder makkelijk weg, waardoor de motor achter de AMOC verzwakt. De onderzoekers vonden een duidelijke relatie: hoe sterker de regionale opwarming van de Noord-Atlantische Oceaan door de afnemende aerosolen, hoe sterker de verzwakking van de AMOC.

Advertentie

Niet alleen CO₂

De studie benadrukt dat broeikasgassen nog steeds de belangrijkste oorzaak blijven van klimaatverandering en AMOC-verzwakking. Maar aerosolreductie blijkt een verrassend grote extra bijdrage te leveren. Volgens de onderzoekers veroorzaakt het verminderen van aerosolen tegen het midden van deze eeuw ongeveer een derde van de extra AMOC-verzwakking die in sterke klimaatscenario’s wordt berekend.

Dat helpt mogelijk verklaren waarom sommige klimaatscenario’s ondanks lagere CO₂-uitstoot toch relatief veel AMOC-verzwakking laten zien: juist in duurzame scenario’s worden luchtvervuilende aerosolen vaak sneller teruggedrongen.

Ook uitstoot ver weg heeft invloed

Opvallend is dat de onderzoekers niet alleen effecten vonden van Europese en Noord-Amerikaanse emissies, maar ook van uitstoot in Oost-Azië. Aerosolen kunnen namelijk over grote afstanden door de atmosfeer worden vervoerd.

Zelfs emissiereducties in Azië beïnvloeden daardoor uiteindelijk de hoeveelheid aerosolen boven de Noord-Atlantische Oceaan. Dat onderstreept hoe sterk het klimaatsysteem wereldwijd met elkaar verbonden is.

Geen argument tégen schone lucht

De onderzoekers benadrukken overigens dat de uitkomsten van hun studie geen argument zijn om luchtvervuiling in stand te houden. Zwavel-aerosolen zijn schadelijk voor de gezondheid, de ecosystemen en de luchtkwaliteit.

De studie laat vooral zien hoe complex klimaatprocessen zijn. Vervuiling van de lucht maskeerde jarenlang een deel van de opwarming, en zodra die vervuiling verdwijnt, wordt een deel van de onderliggende opwarming zichtbaar. De AMOC reageert daar kennelijk gevoeliger op dan lange tijd werd gedacht.

Wat betekent dit voor Europa?

Een zwakkere AMOC betekent niet dat Europa plotseling in een ijstijd terechtkomt, een hardnekkig misverstand dat vaak op sociale media rondgaat.

Wel kan een verzwakkende AMOC invloed hebben op neerslagpatronen, de baan van depressies, zeespiegelstijging langs delen van de Atlantische kust en regionale temperatuurveranderingen (bijvoorbeeld in het noordwesten van Europa).

Hoe snel en hoe sterk die veranderingen precies verlopen, blijft onderwerp van intensief onderzoek. De studie voegt daarmee een opvallend nieuw puzzelstuk toe aan het klimaatonderzoek: niet alleen broeikasgassen, maar ook het verdwijnen van luchtvervuiling blijkt invloed te hebben op de kracht van de Atlantische oceaancirculatie.