Het verloop van de zomer ligt nu onder de beuk

Foto boven: Het blad valt - Reinout van den Born

Soms begint een weerverhaal gewoon met een bezem in de tuin. Terwijl ik de gevallen bladeren van onze oude beuk bij elkaar veegde, viel me iets op. Ze leken lichter dan andere jaren. Minder volume, minder gewicht.

Of dat echt zo is, weet ik niet. Maar het paste bij iets wat ik eerder dit jaar al aan de boom had gezien: veel bladeren waren wat opgerold en omgekruld. Vooral op de plekken die steeds in de zon stonden.

35 meter hoog

Onze beuk is ongeveer 35 meter hoog en staat nu prachtig te verkleuren. Tijdens de lange, warme en zonnige zomer hebben we hem geregeld water gegeven. Voortijdige bladval bleef uit. Toch zag het bladerdek er anders uit dan anders. Aan de zuidkant en bovenin de kroon waren veel bladeren niet mooi vlak, maar langs de randen wat omhoog gebogen.

Advertentie

Het was bovendien niet alleen onze boom. Bij meer bomen in de omgeving zag ik vergelijkbare vormen. Toen de droogte verder toenam, kwam daar op sommige plekken verkleuring bij. Soms viel er ook daadwerkelijk blad uit. Zelfs in het bos, waar het beneden nog betrekkelijk koel en beschut kon aanvoelen, zag je het bovenin bij de kronen gebeuren.

Kun je aan de bladeren die nu op de grond liggen nog iets van het weer van dit jaar terugzien?

Opgerolde bladeren zijn bij beuken bekend

Vooral die gebogen bladranden blijken een interessant aanknopingspunt. Wetenschappers hebben precies dit verschijnsel bij beuken onderzocht. Daarbij bekeken ze bladeren waarvan de zijkanten langs de hoofdnerf omhoog gebogen waren. Zulke bladeren kwamen vooral voor op sterk door de zon beschenen plekken, aan de buitenkant en bovenin de kroon.

Door die vorm vangen delen van het blad minder rechtstreeks zonlicht op. Dat kan de warmtebelasting van het blad beperken en bescherming tegen een teveel aan invallende straling bieden. De onderzoekers zien de kromming daarom als een mogelijke manier waarop beukenbladeren zich tegen hun zonnige omgeving beschermen.

Advertentie

Dat sluit opvallend goed aan bij de plekken waar ik het zelf zag: de zuidkant van de boom en de hoge kroon. Juist daar kregen de bladeren de zon steeds volop over zich heen.

Onze beuk is 35 meter hoog - Reinout van den Born

Het kan al in het voorjaar zijn begonnen

Toch is het te eenvoudig om te zeggen dat de bladeren zich pas tijdens de zomerhitte hebben opgerold. In het onderzoek ontstond de gebogen vorm al tijdens de groei van het blad. Daarna bleef die behouden. Het ging dus om een blijvende vorm, niet alleen om het tijdelijk slap hangen op een hete middag.

Daarmee komt ook het voorjaar in beeld. Toen de bladeren van onze beuk zich ontwikkelden, was het immers al erg zonnig en droog. Mogelijk kregen ze in die periode al de vorm die me later in de zomer begon op te vallen. Dat kunnen we achteraf bij deze ene boom niet bewijzen, maar is wel een verklaring die bij het beschreven verschijnsel past.

De zomer kan vervolgens een extra belasting hebben gebracht. Want een blad dat zijn hele groeiseizoen aan de zonnige buitenkant van een boom doorbrengt, krijgt met andere omstandigheden te maken dan een blad diep in de schaduw.

Water beneden, verdamping boven

Ook water geven neemt die verschillen niet volledig weg. Water in de bodem moet via de wortels, de stam en de takken bij de bladeren komen. Op hete, droge dagen kan de verdampingsvraag rond de kroon groot zijn.

Bij een hoge boom zijn juist de bovenste en buitenste bladeren sterk blootgesteld aan zonlicht en uitdrogende lucht. Onderzoek naar droogteschade bij beuken beschrijft die grotere belasting van blootgestelde kronen. Dat we onze boom water gaven, betekent daarom niet automatisch dat ieder blad op ieder moment zonder waterstress bleef.

Ook in het bos bestaat dat verschil. Wie tussen de stammen wandelt, ervaart vooral de schaduw en beschutting onder het bladerdak. De bovenkant van datzelfde bladerdak ligt ondertussen volop in de zon. Het koele gevoel op de bosbodem vertelt weinig over wat er daarboven gebeurt.

Verkleuring en bladval gaan een stap verder

Een gebogen blad dat groen blijft, is iets anders dan een blad dat tijdens de droogte bruin wordt en afvalt. Bij beuken zijn voortijdige verkleuring en bladval tijdens hete, droge zomers uitgebreid beschreven.

Daarbij kunnen verschillende processen spelen. Bladeren kunnen vervroegd verouderen, maar ook rechtstreeks beschadigd raken door hitte en uitdroging. Aan de buitenkant is dat onderscheid niet altijd gemakkelijk te maken. We moeten vroege bladval daarom ook niet zonder meer als een handige maatregel voorstellen waarmee een boom zichzelf probleemloos redt. Het kan eveneens een teken van echte schade zijn.

Bij onze beuk bleef die vroege bladval uit. Elders in de omgeving zag ik die wel. Zo konden zelfs binnen één straat, of binnen één boomkroon, verschillende reacties op hetzelfde weer zichtbaar worden.

Herfstkleuren in de tuin - Reinout van den Born

Maar wegen de bladeren nu ook minder?

Dan blijft de vraag waarmee het begon: zijn de bladeren die ik nu opveeg werkelijk lichter? Dat weet ik niet. Daarvoor had ik bladeren uit verschillende jaren onder vergelijkbare omstandigheden moeten meten en wegen. Bij het vegen merk je bovendien verschillende dingen tegelijk: de vorm van het blad, hoe het op elkaar ligt en hoeveel vocht eraan zit.

Onderzoek laat wel zien dat beuken onder droge omstandigheden kleinere bladeren kunnen vormen. Maar kleiner betekent niet automatisch dunner of minder stevig. In studies nam de droge massa per eenheid bladoppervlak juist toe. De conclusie dat de hitte de bladeren eenvoudigweg dunner en lichter heeft gemaakt, zou daarom te snel zijn.

Zo is het vegen van de tuin erg leuk

Mijn indruk tijdens het vegen blijft dus niet meer dan dat; een indruk. Maar de afwijkende bladvorm, die ik al maanden eerder zag, heeft wel een herkenbare wetenschappelijke achtergrond. En dat maakt zo’n eenvoudig klusje in de tuin ineens heel interessant. De bladeren onder de boom horen bij de herfst. Maar hun vorm kan dus inderdaad nog iets vertellen over het zonnige voorjaar en de hete zomer die eraan voorafgingen.