El Niño zet de toon, maar onze winter ligt nog open

Foto boven: Alweer enkele dagen hebben we in Nederland rust in de tent - Ton Wesselius

De sterke opwarming van het zeewater in de tropische Stille Oceaan laat zich ook steeds duidelijker in de atmosfeer voelen. Vooral boven Noord-Amerika verschijnen in de verwachtingen herkenbare El Niño-patronen. Europa begint november echter op een andere manier. En met de verwachte verstoring van de poolwervel komt er bij ons voor de komende weken nog een onzekere factor bij.

Een El Niño begint in de oceaan, maar krijgt pas wereldwijd betekenis doordat ook de atmosfeer erop reageert. Dat gebeurt niet overal tegelijk. Bovendien is de invloed in het ene gebied veel directer dan in het andere. Voor ons weer maakt dat een groot verschil.

In een nieuw overzicht laat Severe Weather Europe zien hoe de atmosferische reactie inmiddels vorm krijgt. Boven de centrale en oostelijke tropische Stille Oceaan stijgt lucht op, terwijl boven de Indonesische regio juist dalende luchtbewegingen zichtbaar zijn. Ook in de verwachtingen voor Noord-Amerika komen patronen naar voren die bij een sterke El Niño passen. Europa vertoont voorlopig een ander beeld.

Advertentie

Alweer enkele dagen hebben we in Nederland rust in de tent - Ton Wesselius

Van warm zeewater naar een andere luchtcirculatie

Boven warm tropisch zeewater kunnen grote buiengebieden ontstaan. De warmte die bij de vorming van wolken en regen vrijkomt, helpt om de luchtcirculatie aan te drijven. Verschuiven die buiengebieden, dan verandert ook de verdeling van stijgende en dalende lucht.

De gevolgen blijven niet tot de tropen beperkt. Via veranderingen in de luchtstromingen kunnen ook op grotere afstand de straalstromen en de banen van depressies verschuiven. Zo legt de atmosfeer een verbinding tussen het warme water in de Stille Oceaan en het weer elders.

Dit betekent overigens niet dat ieder weersysteem vervolgens rechtstreeks door El Niño wordt veroorzaakt. De dagelijkse variatie blijft bestaan. Ook binnen een seizoen met een duidelijk voorkeurspatroon kunnen weken voorkomen waarin het weer een andere kant op gaat.

Noord-Amerika laat herkenbare signalen zien

In de besproken novemberverwachtingen blijft Canada relatief zacht, terwijl depressies vaker de zuidelijke delen van de Verenigde Staten opzoeken. Verder richting de winter houdt die zuidelijke depressiebaan in de modellen aan. Daar kan het dan natter en door bewolking en regen ook relatief koel worden.

Advertentie

Voor Europa tonen de kaarten aanvankelijk juist een blokkade bij het noordwesten van het continent, met op verschillende plaatsen een koelere stroming. Later in november en in december suggereren de besproken modellen een grotere invloed van zachte Atlantische lucht. Of die omslag er daadwerkelijk komt, is echter nog onzeker.

Europa ligt verder van de bron

Voor Europa is de invloed van El Niño indirecter. De Atlantische Oceaan, de ligging van hogedrukgebieden en depressies en de toestand van de stratosfeer spelen bij ons eveneens mee.

Het Britse Met Office beschrijft de invloed daarom in termen van kansen. Tijdens El Niño neemt de kans op zacht, nat en onstuimig weer in de late herfst en vroege winter toe. Later in de winter kunnen juist koudere en rustigere perioden vaker voorkomen. Het blijven echter voorkeuren: de variatie van jaar tot jaar is groot.

Een gemiddelde kaart van eerdere El Niño-jaren moet je dan ook voorzichtig lezen. Zo’n kaart laat de gezamenlijke tendens zien, maar verbergt de verschillen tussen afzonderlijke jaren. De actuele drukverdeling hoeft er niet precies op te lijken.

De poolwervel kan nog invloed krijgen

Daar komt dit jaar de verwachte vroege verstoring van de stratosferische poolwervel bij, waarover we eerder schreven. Als de westenwind hoog boven het poolgebied inderdaad omkeert en de verstoring vervolgens naar lagere luchtlagen doorwerkt, kan dat de ontwikkelingen verder beïnvloeden.

Een dergelijke doorwerking kan overigens weken op zich laten wachten. Bovendien krijgt niet iedere SSW een duidelijke uitwerking op het weer aan de grond. Onder meer de toestand van de lagere stratosfeer en de al aanwezige drukverdeling zijn daarbij van belang. Een SSW is dus zeker geen automatische aankondiging van winterkou.

De huidige Europese blokkades zijn ook geen gevolg van de verwachte SSW. De wisselwerking kan juist andersom beginnen: ontwikkelingen in de lagere atmosfeer helpen de poolwervel te verstoren, waarna de stratosfeer mogelijk later weer invloed op het weer beneden uitoefent.

Ook poolwervelonderzoeker Judah Cohen vindt het nog te vroeg om op modelverwachtingen over de werkelijke gevolgen van deze uitzonderlijk vroege verstoring te vertrouwen. Toch ziet hij een interessante aanwijzing. Zijn lange termijnmodel op basis van kunstmatige intelligentie suggereert dat vanaf de tweede helft van november kouder weer vanuit het oosten Europa begint binnen te dringen. De bijbehorende kaart laat voor de week van 14 tot en met 20 november een verhoogde kans op relatief koud weer in delen van Midden- en Oost-Europa zien. Nederland ligt aan de rand van dat signaal. Of dit een eerste aanwijzing voor de doorwerking van de poolwervelverstoring is, moet nog blijken.

De komende weken worden interessant

El Niño levert daarmee een belangrijke achtergrond voor de komende maanden. Het is het decor waartegen de andere ontwikkelingen zich afspelen. Maar hoe die invloed in Europa uitpakt, hangt ook af van wat er onderweg en boven het poolgebied gebeurt.

Voor onze omgeving wordt vooral interessant of de Atlantische stroming later inderdaad doorzet, zoals een deel van de modellen nu suggereert. Of blijven blokkades langer aanwezig, mogelijk geholpen door een doorwerking van de poolwervelverstoring? Juist die vraag maakt de aanloop naar de komende winter dit jaar zo boeiend.