De koude blob en de Europese hitte: is er een verband?

Foto boven: Een mooie start van de dag in Alphen aan den Rijn - Joost Mooij

Terwijl grote delen van Europa opnieuw te maken hebben met een vroege en sterke hittegolf, ligt op de Noord-Atlantische Oceaan een opmerkelijke tegenhanger: een gebied ten zuiden van Groenland dat al jarenlang veel minder snel opwarmt dan de rest van de wereldzeeën en nu zelfs duidelijk kouder is dan gebruikelijk. Klimaatwetenschappers noemen het de ‘cold blob’, de koude blob.

Volgens de Duitse klimaatprofessor Stefan Rahmstorf speelt deze koude vlek mogelijk een rol in het sneller warm worden van Europa dan de rest van de wereld. Ook zou ze de atmosferische patronen kunnen beïnvloeden die hittegolven zoals die van nu bevorderen.

Een mooie start van de dag in Alphen aan den Rijn - Joost Mooij

Op het eerste gezicht lijkt dat een vreemde combinatie. Hoe kan een koude plek in de oceaan samengaan met recordwarmte in Europa? En sterker nog: zou die koude blob juist kunnen bijdragen aan de hitte die we tegenwoordig zo vaak meemaken?

Advertentie

Een koude vlek in een warmere wereld

Kijk je naar kaarten van de temperatuurontwikkeling van de oceanen sinds het begin van de twintigste eeuw, dan valt één gebied direct op. Terwijl vrijwel de hele Atlantische Oceaan warmer is geworden, is het zeegebied tussen Groenland, IJsland en Newfoundland relatief koel gebleven en zelfs wat afgekoeld.

Die afwijking wordt vaak gezien als een mogelijke aanwijzing voor het feit dat de Atlantische meridionale circulatie, beter bekend als de AMOC, aan kracht verliest. Dit enorme systeem van oceaanstromingen transporteert warmte vanuit de tropen naar hogere breedten. Een bekend onderdeel ervan is de Warme Golfstroom en haar noordelijke uitlopers.

Mocht die warmtetransportband minder efficiënt worden, dan bereikt minder warm water het gebied rond Groenland. Het gevolg: er ontstaat een relatief koude oceaanvlek midden in een verder opwarmende wereld.

De koude blob op de oceaan - Climate Reanalyzer

Maar Europa ligt toch juist aan die warme oceaan?

Dat maakt het verhaal zo interessant. Lang werd gedacht dat een zwakkere AMOC vooral zou leiden tot minder warmteaanvoer richting Europa. In theorie zou dat een deel van de opwarming zelfs kunnen afremmen.

Advertentie

Toch zien onderzoekers steeds vaker dat de werkelijkheid ingewikkelder is. De koude blob beïnvloedt niet alleen de oceaan, maar ook de atmosfeer erboven. En juist daar kan een verband ontstaan met de hitte die Europa de laatste jaren zo vaak treft.

Van koude oceaan naar warme zomer

De sleutel ligt in de luchtdrukpatronen boven de Atlantische Oceaan. Een relatief koud zeegebied verandert het temperatuurcontrast tussen oceaan en atmosfeer. Dat kan de positie van de straalstroom ter plekke beïnvloeden (naar het zuiden brengen) en zo de kans op langdurige hogedrukgebieden boven Europa vergroten.

Aan de oostzijde van zo'n afwijking in de straalstroom ontstaat boven Europa gemakkelijker een zuidelijke stroming. Warme lucht uit Noord-Afrika en het Middellandse Zeegebied kan daardoor verder naar het noorden oprukken. Tegelijk neemt de kans op langdurige hogedrukgebieden toe, zoals ook tijdens de huidige hitteperiode het geval is.

Het zijn precies de weersituaties die we van veel recente hittegolven kennen:

veel zonneschijn;
weinig neerslag;
weinig verkoeling door bewolking;
uitdrogende bodems.

En zodra de bodem uitdroogt, ontstaat een versterkende terugkoppeling. Normaal wordt een deel van de zonnewarmte gebruikt om water te laten verdampen. Maar als er weinig vocht meer in de bodem zit, gaat die energie rechtstreeks naar het opwarmen van de lucht. Daardoor kunnen temperaturen veel sneller oplopen.

En het mag in Nederland de laatste tijd dan nog vaak geregend hebben, de landen om ons heen zijn veel droger. Zeker in Zuidwest-Europa, waar de droogte in sommige gebieden inmiddels al maanden aanhoudt.

De hitte van nu in Europa, maar ook in Canada en in Siberië - Climate Reanalyzer

Europa warmt sneller op dan de rest van de wereld

Dit mechanisme past in een bredere ontwikkeling. Europa is inmiddels het snelst opwarmende continent op aarde. De temperatuur stijgt hier ongeveer twee keer zo snel als het mondiale gemiddelde. Overigens geldt voor de meeste continenten dat ze sneller opwarmen dan het wereldgemiddelde, omdat daarin ook de oceanen zijn meegenomen, die ongeveer 70 procent van het aardoppervlak beslaan. Maar Europa behoort wel degelijk tot de snelste opwarmers.

Vooral de zomers springen eruit. In grote delen van West-, Midden- en Zuid-Europa verloopt de opwarming tijdens het warme halfjaar inmiddels sneller dan in veel andere regio's op vergelijkbare breedte.

Daar zijn meerdere oorzaken voor:

Europa is een relatief klein continent;
er zijn veranderingen in bewolking en luchtcirculatie;
we zien een afnemende luchtvervuiling, waardoor meer zonlicht het aardoppervlak bereikt;
en steeds vaker hebben we te maken met uitdrogende bodems in de zomer.

De koude blob zou aan dat rijtje nog een extra factor kunnen toevoegen. Niet als directe warmtebron, maar als een speler die de atmosferische omstandigheden in Europa gedurende de zomer gunstiger maakt voor het optreden van langdurige warmte en droogte.

Heeft de koude blob de huidige hitte veroorzaakt?

Zo eenvoudig ligt het echter toch niet helemaal. De directe oorzaak van de huidige hitte ligt in een hardnekkig hogedrukgebied en de aanvoer van zeer warme lucht vanuit zuidelijke richtingen. Zonder de door mensen veroorzaakte klimaatverandering zouden zulke temperaturen bovendien veel moeilijker haalbaar zijn geweest.

De koude blob moet daarom niet worden gezien als de oorzaak van de hitte, maar mogelijk als een factor die de kans op dit soort weersituaties vergroot.

Een vergelijking met een voetbalwedstrijd helpt misschien. De klimaatverandering bepaalt dat er tegenwoordig veel meer doelpunten kunnen vallen. De koude blob zou dan kunnen helpen om de bal vaker voor het doel te krijgen.

Nog geen uitgemaakte zaak

Wetenschappers zijn het erover eens dat de koude blob bestaat. Ook groeit het bewijs dat een verzwakkende AMOC daarbij een belangrijke rol speelt.

Minder zeker is hoeveel invloed dat vervolgens heeft op het weer in Europa. Sommige studies vinden duidelijke verbanden met veranderingen in de straalstroom en zomerse blokkades. Andere onderzoekers denken dat factoren als bodemvocht, natuurlijke variaties in de atmosfeer en de algemene opwarming minstens zo belangrijk zijn. Dat maakt de koude blob tot een van de interessantste klimaatpuzzels van dit moment.

Paradoxaal idee

Blijft staan dat achter die opvallend koude plek op de Atlantische Oceaan mogelijk wel degelijk een deel van de verklaring schuilt waarom Europese zomers steeds vaker records breken. Het blijft een paradoxaal idee: dat een koude oceaanvlek indirect kan bijdragen aan warmere en langdurigere hittegolven op het Europese continent.

Juist daarom geldt de koude blob tegenwoordig als een van de meest nauwlettend gevolgde gebieden in het mondiale klimaatsysteem. Soms vertelt kou ons misschien wel iets over de hitte.