Drooggevallen beken geven hun geheimen prijs

Foto boven: Een van de droogstaande beken in de buurt van Winterswijk waar de excursie heen ging - Pieter Bliek

Wie deze zomer door de omgeving van Winterswijk liep, zag op sommige plaatsen iets wat normaal gesproken verborgen blijft. Door de droogte waren verschillende beken grotendeels of zelfs helemaal drooggevallen. Voor de deelnemers aan een excursie van de Sedimentologische Kring bood dat een bijzondere kans om letterlijk in het geologische verleden van Oost-Nederland te kijken.

De Sedimentologische Kring is een vakvereniging die regelmatig lezingen over sedimentologische onderwerpen organiseert en geologisch interessante plekken bezoekt om sedimentatie ter plekke te bekijken. Deze keer stonden de deels drooggevallen beken rondom Winterswijk op het programma.

Een van de droogstaande beken in de buurt van Winterswijk waar de excursie heen ging - Pieter Bliek

Door ontbreken water in de beken, zie je meer

Door de droge zomer stond er in veel van de beken weinig tot geen water. Dat maakte het mogelijk om gesteentelagen te bekijken die normaal gesproken door het water, de vegetatie en het sediment op de bodem aan het zicht worden onttrokken.

Advertentie

In deze regio ligt het Oost-Nederlandse Trias-platform. Dit gebied onderging in het Laat-Krijt en Vroeg-Tertiair een grotere bodemopheffing dan elders in Nederland. Door erosie van de bovenlaag liggen de oude Trias-afzettingen hier relatief dicht onder de oppervlakte. De drooggevallen beekjes bieden daardoor een uniek inkijkje in het geologische verleden.

De bodem komt nog steeds omhoog

Het gebied rondom Winterswijk ligt ongeveer 45 tot 50 meter boven zeeniveau. Gedurende de geologische geschiedenis is het een aantal malen omhooggekomen, het sterkst tijdens het Laat-Krijt en Vroeg-Tertiair. Dat gebeurde mogelijk als gevolg van de Alpiene orogenese, die circa 75 miljoen jaar geleden aanving, vertelt excursieleider en geoloog Rob Hartmans.

Orogenese betekent gebergtevorming: het geologische proces waarbij door tektonische bewegingen gebergten ontstaan. Je zou dus kunnen zeggen dat hier de Alpen beginnen. De stijging van de aardbodem was hier echter gering vergeleken met gebieden verder naar het zuiden.

Het gebied komt overigens nog steeds omhoog, momenteel met ongeveer 2 centimeter per eeuw. ‘Afgezien van bodemerosie ligt bij een constante bodemstijging Oost-Nederland over een miljoen jaar 200 meter hoger’, rekent Hartmans uit.

Advertentie

Naar het westen toe loopt het platform af. Het gevolg is dat dit gebied, dat vroeger ook zeebodem was, nu erosie kent. Bodemmateriaal spoelt daardoor naar het westen en het oude Mesozoïsche en Tertiaire gesteente ligt hier vlak onder de oppervlakte.

De combinatie van bodemopheffing en soms een groot debiet heeft ervoor gezorgd dat de meanderende beken zich tamelijk diep in het landschap hebben ingesneden. Op sommige plekken ligt het oude gesteente daardoor letterlijk aan de oppervlakte van de bedding. Nu het water grotendeels is verdwenen, is dat goed te zien.

Een kalklaag in één van de beken bij Winterswijk - Pieter Bliek

Kalklaag in de Willinkbeek

De deelnemers aan de excursie bezoeken tien plekken om de geologie en sedimentatie in de beken te bekijken. Een van de eerste is de Willinkbeek. In de wanden van de bedding is de kalklaag hier op min of meer natuurlijke wijze ontsloten. Hoe goed de ontsluitingen zichtbaar zijn, hangt onder meer af van de waterstand en de hoeveelheid vegetatie in de beek.

Door de droogte van afgelopen zomer staat de beek vooralsnog helemaal droog. Wie goed onder de vegetatielaag kijkt, kan de kalklaag zien zitten.

Juraklei

Even verderop, in de Ratumse Beek, is stroomopwaarts vooral in de buitenbochten donkere Jura-klei zichtbaar. Die ligt hier onder het dekzand. ‘Het zand in dit gebied werd hier na de ijstijden afgezet en woei op tot zogenaamde dekzandruggen’, legt Hartmans uit.

De beek is niet helemaal natuurlijk, maar deels gegraven. Hier loopt hij door een dekzandrug die op sommige plekken 4 meter hoog is.

In de andere, wat bredere beken staat inmiddels her en der alweer een laagje water als gevolg van de regenval van de laatste tijd. De deelnemers dragen daarom allemaal laarzen.

Stenen in één van de beken waar al wel weer water doorheen stroomt - Pieter Bliek

Bijzondere laag in de Bemersbeek

In de wanden van de Bemersbeek is de gelaagdheid bijna verticaal. ‘We vermoeden hier de nabijheid van een breuk. In het kalkgesteente treffen we hier kwartsaders en verkiezelde fragmenten van microfossielen aan’, vertelt Hartmans. ‘De kalksteen in de beek lijkt, afgezien van de kwartsaders, tamelijk zuiver te zijn. Alles wijst op een tamelijk ondiep afzettingsmilieu. In het gedaalde breukblok dat ontsnapte aan erosie is vermoedelijk in dit gebiedje nog Boven-Krijt bewaard gebleven.’

Het kalkgesteente ligt op de bodem van de beek en steekt hier en daar letterlijk een paar centimeter boven de waterspiegel uit. ‘Dit is de enige plek in heel Nederland waar dit gesteente aan de oppervlakte ligt.’

Door de hele beek gelopen

Hoe vind je zo'n bijzondere plek? Hartmans heeft er geen ingewikkelde methode voor gebruikt. ‘Ik heb de hele beek van voor tot achter doorgelopen. En aan het einde van de wandeling kwam ik deze laag pas tegen.’

Juist door de uitzonderlijk lage waterstand is het geologische verleden van het gebied nu op sommige plekken goed zichtbaar. Wat normaal verborgen ligt onder water en vegetatie, ligt tijdelijk open en bloot in de beekbedding.

Informatie over de Sedimentologische Kring is te vinden op de website.