Zagen we op de Middellandse Zee een tropische depressie?

Foto boven: Het buiencomplex voor de kust van Barcelona - Eumetsat

Boven de Middellandse Zee, tussen Barcelona en de Balearen, gebeurde de afgelopen dagen iets dat zelfs ervaren meteorologen verbaasde.

Een zeer actief buiencomplex leek zich te organiseren op een manier die aan de geboorte van een tropische depressie deed denken. Als die interpretatie door nader onderzoek wordt bevestigd, zou het volgens een Spaanse cyclonenexpert om een ontwikkeling zonder bekende precedenten in het Middellandse Zeegebied gaan.

Het buiencomplex voor de kust van Barcelona - Eumetsat

Koude bovenlucht leek te ontbreken

Zware herfstbuien zijn rond de Middellandse Zee geen zeldzaamheid. Na de zomer is het zeewater nog warm. Zodra koudere lucht op hoogte arriveert, kunnen enorme buien ontstaan. Met veel regen, onweer en soms verwoestende overstromingen tot gevolg.

Advertentie

Maar bij het buiencomplex voor de Catalaanse kust leek iets anders te gebeuren. De gebruikelijke motor van zulke uitbarstingen – een flinke hoeveelheid koude lucht op hoogte boven het warme zeewater – was boven het complex niet duidelijk aanwezig. Toch bleven de buien zich ontwikkelen en vertoonde het geheel kenmerken die meteorologen normaal gesproken met tropische systemen associëren.

Een lagedrukgebied op afstand

Voor de grootschalige weersontwikkeling in Zuidwest-Europa was wel degelijk een lagedrukgebied van belang, met koude lucht op hoogte. Het lag bij de zuidwestkust van Portugal. Maar die koude kern lag ver van het gebied tussen Barcelona en de Balearen vandaan.

Volgens de eerste beschrijvingen bevond het buiencomplex zich juist in een omgeving met weinig windschering: de wind veranderde met de hoogte nauwelijks van snelheid en richting. Ook lieten ballonoplatingen een vrijwel verzadigde atmosfeer zien.

Veel latente warmte

Dat zijn omstandigheden waarin buien zich anders kunnen gedragen dan bij een klassieke herfststoring. Weinig windschering helpt een zich ontwikkelende circulatie bijeen te blijven. Doordat ook de omringende lucht erg vochtig was, konden de buien minder gemakkelijk door inmenging van droge lucht worden verzwakt.

Advertentie

Daaronder lag een zee die nog volop warmte en vocht kon leveren. Bij condensatie in de buien kwam die opgenomen energie als warmte vrij. En als de buien zich rond een gezamenlijk centrum organiseren, kan die warmte bijdragen aan de opbouw van een warme kern.

Volgens AEMET-woordvoerder Rubén del Campo lag de temperatuur van het zeewater in het gebied eind september boven 26 graden. In een verhaal van de Spaanse krant El País over de bijzondere weersontwikkeling was te lezen dat dit een record voor de tijd van het jaar was en een temperatuur die eerder bij eind augustus past.

Buien die zelf een circulatie opbouwen

De Spaanse cyclonenexpert Juan Jesús González Alemán van AEMET opperde dat de ontwikkeling van het buiencomplex paste bij een poging tot wat hij tropische cyclogenese noemde: het ontstaan van een tropische cycloon uit een verzameling zware onweersbuien. Hij benadrukte daarbij dat nog niet vaststond of het proces tot een volwaardige tropische cycloon had geleid. De vraag is bijvoorbeeld of er wel een duidelijke circulatie was. Een passage van een ASCAT satelliet liet daarvan wel het begin zien, maar compleet was hij nog niet.

Maar hoe werkt zoiets dan? In zware buien stijgt vochtige lucht op. Zodra waterdamp condenseert, komt warmte vrij. Als de buien zich rond een gemeenschappelijk centrum organiseren, kan die warmte helpen om een lagedrukgebied met een warme kern op te bouwen. Bij een zich ontwikkelend systeem kan vervolgens een wisselwerking ontstaan. De circulatie wordt sterker, neemt meer warmte en vocht uit zee op en voedt daarmee nieuwe buien. Die buien kunnen op hun beurt met extra condensatiewarmte de circulatie verder versterken.

Een draaiend buiencomplex is daarmee nog geen tropische depressie. Ook binnen grote onweerscomplexen ontstaan wervels die weer verdwijnen. De vraag is of hier zo’n tijdelijke buienwervel te zien was, of een systeem dat daadwerkelijk stappen zette op weg naar een zelfstandige tropische cycloon.

Maar we kennen toch al medicanes?

De Middellandse Zee kent inderdaad al stormen met tropische kenmerken. Ze worden medicanes genoemd, een samentrekking van Mediterranean en hurricane. Sommige daarvan ontwikkelen ook een warme kern, een betrekkelijk symmetrische wolkenstructuur en zelfs iets dat op een oog lijkt.

De grens tussen een medicane en een tropische cycloon is minder scherp dan de verschillende namen suggereren. Er bestaat bovendien geen algemeen aanvaarde officiële definitie van een medicane. Het gaat doorgaans om depressies op de Middellandse Zee die kenmerken en processen met tropische cyclonen delen.

Het verschil zit in het begin van de ontwikkeling

Het mogelijke verschil zit hier vooral in het begin van de ontwikkeling. Veel medicanes ontstaan vanuit een bestaande storing, waarbij koude lucht op hoogte een belangrijke rol speelt. Tijdens hun verdere ontwikkeling kunnen buien en warmte uit zee steeds belangrijker worden en kan het systeem, ook door condensatiewarmte, tropische kenmerken krijgen.

Voor de Catalaanse kust leek volgens de voorlopige interpretatie juist een groep buien in een vochtige omgeving met weinig windschering de hoofdrol te spelen, zonder een duidelijk aanwezige koude kern direct erboven. Dat laat het meer lijken op de manier waarop tropische cyclonen boven warme oceanen kunnen beginnen.

Veel regen, maar nog geen bewijs

Dat het complex bijzonder actief was, staat buiten kijf. Volgens de door El País aangehaalde cijfers viel in Vilassar de Dalt, bij Barcelona, tussen vrijdag en zondagavond 226 millimeter regen. Daarvan kwam 176 millimeter in slechts zes uur omlaag. Ook in Barcelona werden plaatselijk totalen boven 200 millimeter gemeten.

Maar grote regenhoeveelheden op zichzelf bewijzen nog geen tropische ontwikkeling. Daarvoor moeten onderzoekers onder meer vaststellen of er aan het zeeoppervlak een gesloten circulatie bestond, hoe de temperatuuropbouw van de atmosfeer eruitzag en hoe de buien en de circulatie elkaar beïnvloedden.

Ook moet duidelijk worden hoeveel invloed het lagedrukgebied bij Portugal op de ontwikkeling had. Dat de koude kern op afstand lag, betekent immers niet automatisch dat de buien volledig los van die grotere storing ontstonden.

Een bijzonder signaal

Mocht onderzoek bevestigen dat hier tropische cyclogenese plaatsvond op de manier die González Alemán vermoedt, dan zou dat een opmerkelijke aanvulling vormen op wat we over stormvorming op de Middellandse Zee weten.

Het uiterst warme zeewater vormt daarbij een belangrijke factor. Het kan meer vocht en energie aan de atmosfeer afgeven en zo zware neerslag versterken. En daarmee mogelijk dus ontwikkelingen in gang zetten, waarvan we dachten dat die in het Middellandse Zeegebied niet mogelijk waren. Of waarvoor in de hogere delen van de atmosfeer een bel met relatief koude lucht nodig zou zijn. Maar wat er uiteindelijk precies is gebeurd, moet dus nog worden onderzocht.

De interessantste conclusie is een vraag

Voorlopig is de interessantste conclusie daarom nog niet meer dan een vraag. Hebben we voor de Catalaanse kust een uitzonderlijk georganiseerd buiencomplex gezien? Of zagen we een poging tot het ontstaan van een tropische depressie, via een route die op de Middellandse Zee nog niet eerder is gezien? De tijd zal het leren.