Uitbraak hantavirus is ook een klimaatverhaal

Foto boven: Door de letterzetter aangetaste naaldbomen in de Harz. Ook in Nederland komen dit soort percelen steeds meer voor - Wikipedia/JesterWr

De uitbraak van het hantavirus op expeditieschip Hondius leek in eerste instantie vooral een op zichzelf staand drama. Twaalf besmettingen, drie doden, internationale media-aandacht en opnieuw de angst voor een onbekend virus.

Maar achter die uitbraak schuilt een veel groter verhaal. Een verhaal over klimaatverandering, verschuivende ecosystemen en ziektes die steeds vaker opduiken op plekken waar we ze niet verwachtten.

Door de letterzetter aangetaste naaldbomen in de Harz. Ook in Nederland komen dit soort percelen steeds meer voor - Wikipedia/JesterWr

Een warmere aarde verandert de verspreiding van infectieziekten

Wetenschappers waarschuwen er al langer voor dat een warmere aarde niet alleen tot hittegolven, droogte en overstromingen leidt, maar ook de verspreiding van infectieziekten verandert. Hogere temperaturen, veranderende neerslagpatronen en verlies van biodiversiteit zorgen ervoor dat virussen, bacteriën, insecten en knaagdieren nieuwe leefgebieden vinden en daardoor vaker met mensen in contact komen. Het hantavirus is daar een voorbeeld van.

Advertentie

Het virus wordt via knaagdieren verspreid, vooral ratten en muizen. Mensen kunnen door contact met besmette uitwerpselen, urine of stofdeeltjes besmet raken. In Zuid-Amerika gaat het specifiek om de Andes-variant van het hantavirus, één van de weinige varianten die ook van mens op mens overdraagbaar is.

De bredere trend is duidelijk

Hoewel onderzoekers nog niet exact weten waar de besmetting op de Hondius begon, is de bredere trend duidelijk. Klimaatverandering verandert de omstandigheden waarin ziekteverwekkers zich verspreiden. Meer regen kan voor explosies in knaagdierpopulaties zorgen doordat vegetatie sneller groeit en voedsel overvloediger wordt. Maar ook droogte kan de risico’s vergroten: knaagdieren trekken dan juist richting menselijke nederzettingen op zoek naar voedsel en water.

Wetenschappers zien wereldwijd dat dit soort verschuivingen vaker optreden. Uit onderzoek blijkt dat inmiddels meer dan de helft van alle bekende infectieziekten op één of andere manier door klimaatverandering wordt versterkt.

Ook in Nederland zien we de veranderingen terug

Nu klinkt dit misschien abstract of ver weg, maar Nederland ziet dezelfde ontwikkeling al jaren.

Advertentie

Neem de teek. Door zachtere winters en langere warme seizoenen overleven teken makkelijker en blijven ze langer actief. Daarmee neemt ook het risico op de ziekte van Lyme toe. De tijgermug, oorspronkelijk uit tropische gebieden, duikt bij ons steeds vaker op en kan in theorie ziektes zoals dengue of chikungunya verspreiden. De knut – een klein mugachtig insect – speelde een belangrijke rol bij de verspreiding van blauwtong onder schapen en runderen.

Ook onze natuur zelf laat zien hoe ecosystemen onder druk staan. Paardenkastanjes worden aangetast door bacteriën en mineermotten. De letterzetter, een kevertje dat profiteert van droge en warme omstandigheden, richt enorme schade aan in naaldbossen in Europa. Essen sterven massaal door essentaksterfte, iepen verdwenen eerder al grotendeels door de iepziekte en eiken hebben steeds vaker last van processierupsen.

Een nieuwe realiteit, waarop we slecht zijn voorbereid

Al die voorbeelden hebben iets gemeen: ze worden veroorzaakt door organismen die profiteren van veranderende omstandigheden op een warmere aarde. Daarmee is de uitbraak op de Hondius niet alleen een verhaal over één virus op één schip. Het is een signaal van een wereld waarin de grenzen tussen mens, natuur en ziekteverwekkers steeds verder vervagen.

Volgens infectieziekte-experts zijn we bovendien slecht voorbereid op die nieuwe realiteit. Onze systemen voor monitoring en voorspelling lopen achter op de snelheid waarmee ecosystemen veranderen. Terwijl we orkanen of extreem weer steeds beter kunnen voorspellen, gebeurt dat voor ziekte-uitbraken nog nauwelijks.

Klimaatmodellen helpen om het bredere verhaal te zien

Juist daar ligt volgens wetenschappers een belangrijke les. Klimaatmodellen kunnen helpen om te verwachten waar risico’s toenemen, bijvoorbeeld door vooraf al te signaleren waar knaagdierpopulaties na extreme regenval explosief groeien, of waar insecten zich door stijgende temperaturen noordwaarts verspreiden.

De echte vraag is ook niet of klimaatverandering invloed heeft op infectieziekten, want dat gebeurt al. De vraag is vooral hoe snel die veranderingen gaan en of we bereid zijn het grotere verhaal te zien voordat de volgende uitbraak zich aandient.