Nu meer slachtoffers door kou dan hitte, maar trend schuift

Foto boven: IJsmist, vlak boven de grond in de Ooijpolder, in de ochtend van 4 februari 2012 - Reinout van den Born

In Europa ging de afgelopen zomer veel aandacht uit naar de gevolgen van de hitte. Alleen al tijdens de verschillende hittegolven vielen waarschijnlijk vele duizenden extra sterfgevallen.

Die extra aandacht was natuurlijk terecht, want extreme warmte kan een enorme aanslag op de gezondheid zijn. Toch kreeg ik na een verhaal over de hittedoden een opmerkelijke reactie. Iemand wees me erop dat kou ook tegenwoordig nog altijd veel meer slachtoffers maakt dan warmte. Het was een opmerking die om extra onderzoek vroeg.

IJsmist, vlak boven de grond in de Ooijpolder, in de ochtend van 4 februari 2012 - Reinout van den Born

Kou is nog altijd de grootste killer

Hoeveel mensen er door kou en hitte overlijden, is niet eenvoudig vast te stellen. Bij de meeste slachtoffers staat immers niet op het overlijdensbericht dat ze door extreme temperaturen zijn overleden. Het gaat om een statistisch verband: op dagen met afwijkend hoge of lage temperaturen overlijden meer mensen dan je op basis van de normale sterfte zou verwachten.

Advertentie

Een grote Europese studie, waarin de periode van 1991 tot en met 2020 tegen het licht werd gehouden, kwam op een opmerkelijk verschil uit. Jaarlijks zouden in Europa gemiddeld ongeveer 364.000 mensen door kou overlijden, tegenover ongeveer 44.000 door hitte. Voor iedere persoon die aan hitte wordt toegeschreven, zijn er dus ruim acht die aan kou zouden overlijden.

Dat zijn enorme aantallen. Toch moeten we er voorzichtig mee omgaan. Het betekent niet dat ieder jaar honderdduizenden mensen letterlijk doodvriezen. Kou kan bestaande gezondheidsproblemen verergeren. Vooral hart- en vaatziekten en aandoeningen van de luchtwegen spelen daarbij een belangrijke rol. Hetzelfde geldt overigens voor hitte.

Ook de verdeling over Europa is niet overal dezelfde. Aan kou gerelateerde sterfte komt veel vaker voor in Oost-Europa dan in West-Europa, terwijl hitte veel meer slachtoffers maakt in Zuid-Europa dan in het noorden.

Waarom is kou dan niet veel zichtbaarder?

Tegen kou kunnen mensen zich redelijk goed beschermen. Je trekt een jas aan, gaat naar binnen, zet de verwarming aan of kruipt onder een deken. Een gebouw kan bovendien zo worden ontworpen en geïsoleerd dat het warmte vasthoudt.

Advertentie

Bij hitte werkt dat anders. Ons lichaam moet juist warmte kwijt. Bij hoge temperaturen gebeurt dat vooral door te zweten en warmte aan de omgeving af te geven. Maar daaraan zitten grenzen. Als het buiten erg warm is, lukt het steeds moeilijker om het lichaam voldoende af te koelen. Een hoge luchtvochtigheid maakt dat nog een stuk lastiger.

Dat betekent overigens niet dat kou gemakkelijk is. Vooral ouderen, zieke mensen en mensen die in slecht verwarmde woningen leven, kunnen er kwetsbaar voor zijn. Energiearmoede speelt daarbij een belangrijke rol. Maar fysiek gezien hebben we tegen kou simpelweg meer mogelijkheden om onszelf te beschermen dan tegen extreme hitte.

Toch wordt hitte steeds belangrijker

Klimaatverandering speelt intussen een grote rol. De aarde warmt op en in Europa gaat dat nog een stuk sneller dan in de rest van de wereld. Daardoor komen zeer warme omstandigheden steeds vaker voor en worden hittegolven intenser. De Wereldgezondheidsorganisatie spreekt intussen van een duidelijke groei van de hittegerelateerde sterfte. In Europa is die sterfte in de afgelopen twintig jaar met ongeveer 30 procent toegenomen.

Dat betekent niet dat kou plotseling geen probleem meer is. Integendeel. Ook in een warmer klimaat kunnen koude winters voorkomen en blijft koudegerelateerde sterfte aanzienlijk. Maar de balans verschuift wel.

De verhouding verschuift

Dezelfde Europese studie die voor het huidige klimaat een verhouding van ongeveer 8,3 koude- tegen één hittedode berekende, keek ook vooruit. Bij een opwarming van 3 graden Celsius, in combinatie met de verwachte vergrijzing van de Europese bevolking, zou de verhouding tegen het einde van deze eeuw nog maar ongeveer 2,6 tegen één zijn. Het totale aantal temperatuurgerelateerde sterfgevallen zou tegelijkertijd toenemen.

Dat laatste is misschien wel het opvallendste. Je zou kunnen denken dat een warmer klimaat automatisch veel minder temperatuursterfte betekent, omdat er minder kou is. Maar de winst aan de koude kant blijkt veel kleiner dan het verlies aan de warme kant.

Waarom we dus steeds meer over hitte horen

Het is daarom meer dan begrijpelijk dat de aandacht voor hittegerelateerde sterfte de laatste jaren sterk is toegenomen. Het gaat hierbij niet alleen om een veranderde focus in de berichtgeving, maar het risico verandert ook daadwerkelijk. Hitte was altijd al gevaarlijk, maar de omstandigheden waarin mensen ermee te maken krijgen, veranderen.

Daar komt bij dat hittegolven zich de laatste jaren heel nadrukkelijk laten zien. Een paar dagen met 35, 38 of 40 graden vormen een duidelijk herkenbare gebeurtenis. De extra sterfte daardoor kan vervolgens in korte tijd sterk oplopen. Tijdens de Europese zomer van 2022 werden bijvoorbeeld naar schatting ruim 61.000 extra sterfgevallen aan hitte toegeschreven.

Kou veroorzaakt veel van zijn gezondheidseffecten op een veel minder spectaculaire manier. Het risico is verspreid over een groot deel van de winter en wordt bovendien vaak alleen indirect zichtbaar, bijvoorbeeld doordat kwetsbare mensen ziek worden. Dat maakt hitte journalistiek zichtbaarder. En daar is inmiddels dus nog een belangrijk argument bij gekomen: de trend gaat de verkeerde kant op.

Kou blijft belangrijk, hitte wordt belangrijker

De conclusie is daarom niet dat we ons voortaan alleen maar druk moeten maken over hitte. Daarvoor zijn de aantallen koudegerelateerde sterfgevallen nog veel te groot. Maar de omgekeerde conclusie – dat alle aandacht voor hitte overdreven zou zijn omdat kou nog meer slachtoffers maakt – klopt evenmin.

Kou is op dit moment in Europa nog steeds de grootste temperatuurgerelateerde bedreiging voor de volksgezondheid. Maar hitte is de bedreiging die snel groter wordt. En precies daarom hebben we het er steeds vaker over.