De enorme operatie om Nederland van zoet water te voorzien

Foto boven: De Driemanspolder in de buurt van Zoetermeer wordt onder water gezet - Tycho van den Born

Terwijl de meeste Nederlanders vooral merken dat het al weken droog is, speelt zich achter de schermen een enorme wateroperatie af. Voor de drinkwatervoorziening zijn er op dit moment geen acute problemen, maar om het Nederlandse watersysteem overeind te houden, moet het beschikbare zoete water wel zorgvuldig worden verdeeld.

Dag en nacht werken Rijkswaterstaat en de waterschappen samen om het beschikbare zoete water zo slim mogelijk over Nederland te verdelen. Dat is hard nodig, want de droogte zorgt inmiddels op steeds meer plaatsen voor problemen.

De Driemanspolder in de buurt van Zoetermeer wordt onder water gezet - Tycho van den Born

De landelijke verdeling van het beschikbare water wordt tijdens droge perioden gecoördineerd door de Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW), waarin onder meer Rijkswaterstaat, de waterschappen, provincies en drinkwaterbedrijven samenwerken.

Advertentie

Droogte heeft grote gevolgen

Als we het over droogte hebben, dan gaat het om veel meer dan alleen een tekort aan regen. De waterstanden in de grote rivieren zijn nu recordlaag, het grondwater zakt steeds verder weg en sloten, beken en kleine plassen beginnen meer en meer droog te vallen. Boeren zien hun gewassen door watergebrek onder druk komen en ook veel natuurgebieden verdrogen.

Tegelijkertijd steekt in het westen van het land een ander probleem de kop op: zout zeewater krijgt steeds meer kans om via de rivieren en waterwegen het binnenland binnen te dringen. Feitelijk is het Nederlandse watersysteem door dit alles nu belangrijker dan ooit.

De Driemanspolder bij Zoetermeer - Tycho van den Born

Nederland leeft van rivierwater

We noemen Nederland vaak een waterland, maar veel van dat water bij ons is afhankelijk van de aanvoer vanuit het buitenland. Via de Rijn en de Maas stroomt normaal gesproken een enorme hoeveelheid zoet water Nederland binnen. Dat water wordt niet alleen afgevoerd naar zee (waar we erg goed in zijn), maar onderweg ook gebruikt voor de landbouw, de natuur, de scheepvaart, de industrie en uiteindelijk zelfs voor de productie van drinkwater.

Als de aanvoer van de rivieren afneemt, zoals nu het geval is, ontstaat een ingewikkelde puzzel. Er is nog steeds voldoende water, maar er moet veel zorgvuldiger mee worden omgegaan. Elke kubieke meter krijgt als het ware een bestemming. En het watersysteem, zoals we dat in Nederland met al zijn technische voorzieningen kennen, komt vol in werking.

Advertentie

Het IJsselmeer als enorme zoetwaterbuffer

Een sleutelrol is weggelegd voor het IJsselmeer. Dat is veel meer dan een binnenmeer en recreatiegebied; het vormt de grootste zoetwaterbuffer van Nederland.

Al in het voorjaar is het waterpeil bewust hoger gehouden dan normaal. Daarmee is een reserve opgebouwd die juist tijdens droge zomers kan worden aangesproken. Vanuit het IJsselmeer kan water naar grote delen van Noord- en Oost-Nederland worden geleid. Via het Noordzeekanaal en het Amsterdam-Rijnkanaal kan bovendien ook het westen van het land van extra zoet water worden voorzien, waar dat nodig is om de oprukkende verzilting tegen te gaan.

Water wordt letterlijk door Nederland gestuurd

De droogte vraagt om een actief waterbeheer. Waar in natte perioden het overtollige water zo snel mogelijk wordt afgevoerd, gebeurt nu precies het tegenovergestelde: overal wordt geprobeerd het beschikbare water zo lang mogelijk vast te houden.

Gemalen draaien op volle toeren om water van het ene gebied naar het andere te verplaatsen. Stuwen regelen nauwkeurig hoeveel water een rivier of kanaal doorlaat. Normaal gesproken helpen de stuwen in de Nederrijn bij het verdelen van het beschikbare rivierwater over de IJssel en de Nederrijn. Inmiddels is de waterstand in de Nederrijn zo ver gedaald dat de stuw bij Driel volledig moest worden geopend. De stuw bij Amerongen neemt die functie nu tijdelijk over.

Extra water vasthouden

Sluizen worden zo bediend dat zo min mogelijk zout zeewater het binnenland kan binnendringen. Waterschappen houden de waterstanden in sloten en kanalen zo hoog mogelijk om landbouw en natuur van voldoende water te voorzien. Daar waar nodig worden pompen bijgeplaatst om het beschikbare water van de ene naar de andere plaats te kunnen overbrengen.

Op sommige plaatsen worden zelfs polders tijdelijk onder water gezet. Zo wordt bij Zoetermeer de Driemanspolder ingezet als extra waterberging, zodat later meer zoet water beschikbaar blijft.

Ook zijn in verschillende regio's verboden ingesteld op het onttrekken van water uit sloten en beken of gelden sproeiverboden. Dat gebeurt vaak op plaatsen die niet van nieuw water kunnen worden voorzien, zoals hogergelegen zandgronden of gebieden waar afspraken gelden voor het te handhaven waterniveau. Zulke maatregelen zijn soms ingrijpend, maar moeten voorkomen dat het watersysteem onder de moeilijke omstandigheden van nu verder uit balans raakt.

De strijd tegen het zoute water

Een van de grootste uitdagingen speelt zich af in het westen van Nederland. Door de lage afvoer van de Rijn krijgt de zee meer ruimte om via de mondingen van rivieren en kanalen het land binnen te dringen. Dat zoute water is ongeschikt voor landbouw en natuur en kan ook problemen veroorzaken voor de inname van zoet water.

Daarom wordt voortdurend geprobeerd om voldoende zoet rivierwater richting het westen te sturen. Waar mogelijk blijven sluizen gesloten en wordt minder zoet water op zee geloosd. Zo kan het beschikbare rivierwater het oprukkende zoute water als het ware terugduwen. Zo wordt ook de uitwatering van de Oude Rijn bij Katwijk aangepast wanneer de omstandigheden daarom vragen. Kostbaar zoet water blijft daardoor langer beschikbaar om het binnendringende zeewater tegen te houden.

Een watersysteem van wereldklasse

Juist tijdens droge zomers blijkt hoe bijzonder het Nederlandse watersysteem is. Honderden gemalen, stuwen, sluizen, pompen, dijken en kanalen vormen samen één groot netwerk waarin water voortdurend wordt verplaatst. Het is een systeem dat in meerdere eeuwen is opgebouwd en dat ervoor zorgt dat onder meer de gevolgen van langdurige droogte zoveel mogelijk kunnen worden beperkt.

Het betekent overigens niet dat alle problemen kunnen worden voorkomen. Lage rivierstanden, verdrogende natuur en schade aan landbouwgewassen zijn ook met zorgvuldig waterbeheer niet altijd te vermijden. Maar zonder deze enorme operatie, die zich dagelijks afspeelt, zouden de gevolgen van de droogte veel groter zijn.

Zoet water houdt het land draaiende

Wie de komende weken langs een kanaal, gemaal of sluis fietst, ziet misschien weinig bijzonders. Toch vindt daar op dit moment een van de grootste wateroperaties van Nederland plaats. Via honderden gemalen, sluizen, stuwen, pompen en kanalen wordt iedere dag opnieuw bepaald waar het schaarse zoete water het hardst nodig is. Het is een indrukwekkend staaltje waterbeheer dat ervoor zorgt dat ons land ook tijdens een langdurige droge periode kan blijven functioneren. Zo houdt een zorgvuldig gestuurd netwerk van rivieren, gemalen, sluizen en kanalen Nederland ook tijdens een langdurige droge periode letterlijk draaiende.