Bijen in de war: hoe warme winters onze bestuivers bedreigen

Foto boven: Leden van de Imkervereniging Haaksbergen tijdens een praktijkdag aan de slag met een bijenvolk - Imkervereniging Haaksbergen

Een zachte winter klinkt voor veel mensen aantrekkelijk. Minder kou, eerder terrasweer en een voorjaar dat zich sneller aandient. Maar voor bijen is die opwarmende winter juist slecht nieuws.

Wereldwijd verdwijnen complete bijenvolken in een tempo dat wetenschappers en imkers grote zorgen baart. In de Verenigde Staten ging vorig jaar meer dan 60 procent van de honingbijenkolonies verloren. Tegelijkertijd begint het zwermseizoen in Noord-Amerika dit jaar ruim twee weken eerder dan normaal.

Leden van de Imkervereniging Haaksbergen tijdens een praktijkdag aan de slag met een bijenvolk - Imkervereniging Haaksbergen

De oorzaak lijkt een optelsom van problemen: zachtere winters, klimaatverandering, bestrijdingsmiddelen en de oprukkende varroamijt. Ook in Nederland zijn de signalen zichtbaar. Imkers zien bijen eerder uitvliegen, planten bloeien vroeger en natuurlijke ritmes raken verstoord. Dat heeft gevolgen die veel verder gaan dan een pot honing op tafel.

Advertentie

Een cruciale schakel in ons voedselsysteem

Bijen zijn onmisbaar voor de bestuiving van bloemen, fruitbomen en landbouwgewassen. Zonder bijen zouden appels, aardbeien, peren, courgettes en talloze andere gewassen veel minder opbrengst leveren.

Ook in Nederland is die afhankelijkheid groot. Fruittelers in de Betuwe, blauwe bessentelers in Drenthe en glastuinders in het Westland zijn afhankelijk van gezonde bijenvolken. Niet alleen honingbijen spelen daarin een rol, maar ook wilde bijen, hommels en andere insecten.

Verdwijnen die bestuivers, dan raakt dat niet alleen de biodiversiteit, maar uiteindelijk ook de voedselproductie en voedselprijzen.

Bijen ontwaken te vroeg

Volgens Amerikaanse onderzoekers zijn bijen dit jaar veel eerder actief geworden doordat de winter uitzonderlijk zacht verliep. In delen van Californië begonnen bijenvolken al in december en januari sterk te groeien. +Daardoor ontstonden ook eerder zwermen: het moment waarop een kolonie zich splitst en een deel van de bijen met de koningin vertrekt om elders een nieuw nest te beginnen.

Advertentie

Dat klinkt misschien positief – meer activiteit, meer bijen – maar biologen waarschuwen juist voor verstoring van het natuurlijke ritme.

Bijen zijn geëvolueerd in een klimaat met duidelijke seizoenen. Normaal valt in de winter een rustperiode waarin de koningin stopt met het leggen van eitjes. Juist die pauze helpt om parasieten zoals de gevreesde varroamijt onder controle te houden. Door warmere winters lijkt die natuurlijke onderbreking steeds vaker weg te vallen.

De varroamijt: een sluipmoordenaar

De grootste vijand van de honingbij is momenteel de varroamijt. Deze kleine parasiet hecht zich vast aan bijenlarven en volwassen bijen, verzwakt het volk en verspreidt virussen.

Het probleem groeit doordat de mijt steeds beter bestand lijkt tegen bestrijdingsmiddelen. En wanneer bijen door zachte winters het hele jaar actief blijven, krijgt ook de parasiet meer kansen om zich voort te planten.

Imkers zien daardoor een gevaarlijke combinatie ontstaan: warmere winters, langere broedperiodes, sneller groeiende mijtenpopulaties en steeds kwetsbaardere bijenvolken.

Klimaatverandering verstoort de natuurkalender

Klimaatverandering verandert niet alleen de temperatuur, maar ook de timing van de natuur. Bloemen bloeien eerder, seizoenen schuiven op en perioden van droogte of extreme regenval nemen toe. Voor bijen is dat een groot probleem. Hun levenscyclus is nauw afgestemd op het moment waarop planten bloeien.

Wanneer bloemen eerder verschijnen, moeten bijen dus ook eerder actief worden. Maar dat systeem raakt uit balans als het weer grilliger wordt. Een warme februarimaand kan zomaar gevolgd worden door een koude periode in maart, waardoor voedsel ineens schaars wordt.

Ook in Nederland worden die verschuivingen steeds zichtbaarder. Volgens het KNMI begint de lente gemiddeld eerder dan enkele decennia geleden. Voor mensen voelt dat misschien aangenaam, maar ecosystemen raken erdoor ontwricht.

Niet alleen honingbijen hebben het moeilijk

Opvallend is dat juist de honingbijen soms ook druk leggen op de wilde bijensoorten. Doordat imkers grote aantallen honingbijen houden, ontstaat concurrentie met de wilde bijen om nectar en stuifmeel, zeker in gebieden waar voedsel schaars is.

En wilde bijen hebben het vaak nóg moeilijker dan honingbijen. Veel soorten verdwijnen door intensieve landbouw, verstedelijking, het verdwijnen van bloemrijke bermen, pesticiden en klimaatverandering. Nederland telt meer dan 350 soorten wilde bijen. Meer dan de helft daarvan staat inmiddels op de rode lijst.

Waarom dit ook een klimaatprobleem is

Bijen helpen niet alleen bij de voedselproductie. Door planten te bestuiven, ondersteunen ze complete ecosystemen. Gezonde vegetatie speelt vervolgens een belangrijke rol bij de opname van CO₂ uit de atmosfeer. Minder bestuivers betekent uiteindelijk ook minder sterke ecosystemen.

Dat maakt de bijencrisis onderdeel van een veel groter verhaal; het verhaal van hoe klimaatverandering natuurlijke systemen onder druk zet en hoe die verzwakte systemen vervolgens minder goed in staat zijn om klimaatverandering af te remmen.

Wat kunnen we doen?

De oplossingen liggen op meerdere niveaus:

Steeds meer wetenschappers pleiten voor strengere regels rond pesticiden, die schadelijk zijn voor insecten.
Het aanleggen van bloemrijke akkerranden, natuurvriendelijke bermen en minder strak gemaaide grasvelden helpt bijen aan voedsel.
Imkers moeten beter ondersteund worden bij de bestrijding van de varroamijt en andere ziektes.
En uiteindelijk blijft het beperken van verdere opwarming ook cruciaal. Want hoe sterker seizoenen ontregeld raken, hoe groter de druk op insectenpopulaties.

Ook burgers kunnen helpen

Zelfs een kleine tuin, balkonbak of geveltuin met inheemse bloemen kan bijdragen aan extra voedsel voor bestuivers.

Nederland is niet immuun

Hoewel de dramatische cijfers uit de Verenigde Staten komen, speelt hetzelfde probleem ook hier. Nederlandse imkers melden al jaren hogere wintersterfte onder bijenvolken. Tegelijkertijd zien we steeds zachtere winters, langere groeiseizoenen en vroeg bloeiende planten. De bij is daarmee een soort waarschuwingslampje van het klimaat geworden.

Als zelfs bijen het ritme van de seizoenen niet meer herkennen, laat dat zien hoe ingrijpend het klimaat verandert.