Vanuit het niets werd het heet in de nacht

Foto boven: Zwaartekrachtsgolven in de lucht boven de Middellandse Zee in Zuid-Spanje. Komt het dal van zo'n golf op de grond terecht, dan kan de warme lucht erboven tot het aardoppervlak doodringen en warmt het ineens sterk op - Reinout van den Born.

Je ligt in bed, het raam staat open om nog iets van verkoeling binnen te laten. Buiten is het een zwoele Spaanse zomernacht. Het is 29 graden, en daarmee meer dan warm genoeg. En dan gebeurt er ineens iets vreemds.

Niet langzaam, maar in een paar minuten tijd stijgt de temperatuur naar 33 graden. Alsof ergens ineens de zon is opgekomen. Door het open raam stroomt lucht naar binnen die nóg warmer aanvoelt dan daarvoor. Er staat nauwelijks wind, de hemel is vrijwel onbewolkt en van een onweersbui is nergens sprake.

Zwaartekrachtsgolven in de lucht boven de Middellandse Zee in Zuid-Spanje. Komt het dal van zo'n golf op de grond terecht, dan kan de warme lucht erboven tot het aardoppervlak doodringen en warmt het ineens sterk op - Reinout van den Born.

Het gebeurde even ten noorden van Valencia

Toch gebeurde het vorige week echt in Náquera, even ten noorden van Valencia. Rond twee uur in de nacht schoten de temperaturen er plotseling vier graden omhoog. Niet alleen daar trouwens. Ook in omliggende plaatsen, zoals Serra en Segart, werd hetzelfde verschijnsel waargenomen.

Advertentie

En het bijzondere is: het was geen op zichzelf staand incident. Eerder deze zomer werden vergelijkbare nachtelijke temperatuurpieken al gemeld in Asturië en Baskenland. Ook daar leek de lucht ineens te gaan ‘branden’, zoals een waarnemer het omschreef. Binnen twintig tot dertig minuten liep de temperatuur meerdere graden op, zonder dat iemand onweer, zware windstoten of andere opvallende weersverschijnselen zag.

Opmerkelijk

Dat is opmerkelijk. Want meestal hebben meteorologen voor zulke plotselinge opwarmingen al snel een verklaring. De eerste verdachte was een heatburst. Normaalgesproken valt de verdenking direct op zo’n heatburst, ook wel warme valwind genoemd.

Zo'n heatburst ontstaat onder een uitdovende onweersbui. Regen uit die wolk, die onderweg naar beneden verdampt, koelt de lucht aanvankelijk af. Verdamping kost energie en gaat ten koste van de temperatuur. De lucht wordt daardoor zwaar en valt omlaag.

Op een bepaald moment is het water op en stopt de verdamping. De lucht blijft wel dalen. Tijdens die daling wordt zij steeds verder samengedrukt en warmt daardoor op. Tegen de tijd dat de lucht het aardoppervlak bereikt, kan zij zelfs warmer zijn geworden dan de lucht die er al was.

Advertentie

Spectaculair

Heatbursts kunnen spectaculair zijn. De temperatuur stijgt soms met meer dan tien graden, de lucht wordt veel droger en vaak steekt ook een harde, hete wind op. Het verschijnsel duurt meestal niet langer dan enkele minuten tot hooguit een half uur.

Maar juist die kenmerken ontbraken nu grotendeels. Er waren geen onweersbuien in de buurt, de wind bleef vrijwel afwezig en de warmte hield langer aan dan je van een klassieke heatburst zou verwachten. Dat bracht sommige meteorologen aan het twijfelen.

Een golf in de atmosfeer

Steeds meer aandacht ging daarom vervolgens uit naar een heel ander fenomeen: atmosferische zwaartekrachtsgolven (zie de foto bij dit verhaal). Dat klinkt ingewikkeld, maar het principe is eigenlijk eenvoudig. Stel je de atmosfeer voor als een zee. Ook daarin kunnen golven ontstaan.

Tijdens een hete zomeravond vormt zich in de lucht op enige hoogte boven het aardoppervlak vaak een sterke inversie: een laag waarin de temperatuur toeneemt met de hoogte. Boven die inversie bevindt zich nog altijd zeer warme lucht, terwijl het in de luchtlaag eronder dichtbij het aardoppervlak juist wat koeler is.

Boven zo’n inversie waait op iets grotere hoogte vaak een stevige wind. Het is een ideale situatie om golvende bewegingen in de atmosfeer te laten ontstaan, helemaal als er ook nog eens heuvels of bergen in de buurt zijn. Ook onweersbuien, soms tientallen of zelfs honderden kilometers verderop, kunnen zulke golven opwekken.

Normaal blijft de warmte op hoogte, maar niet altijd

Normaal blijft die warme lucht netjes boven de inversie liggen. Maar als zo’n golf omlaag beweegt, kan zij tijdelijk een bel warme lucht van één of twee kilometer hoogte helemaal tot aan het aardoppervlak brengen. Beneden stijgt de temperatuur dan plotseling enkele graden. Zodra de golf voorbij is, keert alles weer terug naar normaal.

Het is een verschijnsel dat veel minder bekend is dan een heatburst, maar het zou verrassend goed passen bij wat zich in Spanje heeft afgespeeld.

Nog geen definitief antwoord

Onder meteorologen wordt er intussen volop over gediscussieerd. De plotselinge temperatuurstijging doet denken aan een heatburst, maar verschillende belangrijke puzzelstukjes ontbreken. De afwezigheid van onweerswolken, het vrijwel ontbreken van wind en de relatief lange duur van de opwarming passen daar niet goed bij.

Daar staat tegenover dat satellietbeelden aanwijzingen zouden hebben gegeven voor atmosferische zwaartekrachtsgolven boven de Sierra Calderona. Bovendien waren de omstandigheden er gunstig voor: een krachtige hittekoepel, een stevige inversie en veel warmere lucht op enige hoogte.

Zwaartekrachtsgolven zijn de meeste waarschijnlijke verklaring

Daarmee lijken zwaartekrachtsgolven de meest waarschijnlijke verklaring. Helemaal bewezen is dat nog niet. Maar juist zulke gebeurtenissen maken meteorologie zo fascinerend. Zelfs met duizenden weerstations, satellieten en computermodellen zijn er nog momenten waarop de atmosfeer de hoofdrol neemt en de wetenschap dwingt opnieuw naar verklaringen te zoeken. Soms blijkt zelfs een rustige, heldere zomernacht nog vol verrassingen te zitten.